Elżbieta Adamowicz - Konferencja Jubileuszowa
"Rozwój sektora prywatnego w Polsce w okresie transformacji"
Elżbieta Adamowicz
Rozwój sektora prywatnego w Polsce w okresie transformacji.
Wstęp
Do niewątpliwych osiągnięć transformacji systemu gospodarczego w Polsce należy rozwój sektora prywatnego. Jednym z fundamentów gospodarki centralnie kierowanej była własność publiczna, a tak naprawdę państwowa. Proces upaństwowienia gospodarki polskiej po drugiej wojnie światowej, mimo iż spotkał się z dużym oporem społecznym, był niezwykle skuteczny. Tylko w rolnictwie i rzemiośle udało się zachować własność prywatną w szczątkowej formie. Warunki działania firm prywatnych, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych były skrajnie utrudniane. Prowadzenie działalności gospodarczej w sektorze prywatnym wymagało od właścicieli oprócz fachowości silnej woli przetrwania. Sektor ten funkcjonował mimo wszystko, a jego udział w działalności gospodarczej zarówno pod względem liczebności jak i wkładu do produktu gospodarki był znikomy. Z dzisiejszej perspektywy możemy stwierdzić, iż istnienie tego sektora było znakomitą szkołą przedsiębiorczości, która w sposób żywiołowy ujawniła się już na początku zmian systemowych.
Jednym z głównych celów transformacji była zmiana stosunków własnościowych. Zlikwidowano oparte na komunistycznej ideologii uprzywilejowanie publicznej formy własności. Jednak proces prywatyzacji od początku transformacji do dziś był i jest przedmiotem ostrych sporów politycznych. Nasilały się one w okresach wyborczych, których w minionym dwudziestopięcioleciu było wiele. Przypomnijmy: mieliśmy sześć razy wybory parlamentarne, pięciokrotnie wybory prezydenckie i 13 zmian na stanowisku szefa rządu. Kolejne ekipy rządowe wywodziły się z różnych środowisk politycznych, co uniemożliwiało zachowanie ciągłości i tempa zmian prywatyzacyjnych . Mimo wielu spektakularnych porażek procesu prywatyzacji przedsiębiorstwa prywatne są dziś trwałym elementem systemu gospodarczego. Zawdzięczamy to oddolnemu rozwojowi przedsiębiorstw prywatnych, możliwemu dzięki ujawnionej przedsiębiorczości polaków. Napotykając ciągle wiele barier i ograniczeń o charakterze administracyjnym polscy przedsiębiorcy wykazali iż posiadają wysokie kwalifikacje do prowadzenia biznesu a doświadczenia z poprzedniego systemu umiejętnie wykorzystują także dziś do pokonywania wielu ciągle ich krępujących barier i ograniczeń o charakterze administracyjnych.
Przedmiotem analizy w niniejszym referacie jest rozwój sektora prywatnego w Polsce w okresie transformacji. Na podstawie danych ilościowych GUS oraz danych jakościowych, gromadzonych w badaniach koniunktury IRG SGH, podjęta zostanie próba przedstawienia dynamiki rozwoju tego sektora. Przedmiotem analizy będą zmiany struktury podmiotowej, zmiany w strukturze zatrudnienia oraz wkładu sektora prywatnego do produktu gospodarki. Wykorzystując dane o charakterze jakościowym podejmiemy także próbę oceny zachowań przedsiębiorstw prywatnych w zmieniających się warunkach gospodarowania i ich reakcji na ograniczenia rynkowe i instytucjonalne. W analizie skoncentrujemy się na rozwoju sektora prywatnego w przemyśle przetwórczym. Wprawdzie struktura gospodarki polskiej zmienia się i udział przemysłu w PKB maleje, to zmiany przebiegają powoli i wciąż znaczenie tego sektora w naszej gospodarce jest na tyle znaczące, że procesy w nim zachodzące można uznać za typowe dla całej gospodarki.
Rozwój sektora prywatnego
Zmiany w strukturze podmiotowej gospodarki
Przedsiębiorstwa prywatne stały się trwałym elementem polskiego systemu gospodarczego. Dominują w strukturze podmiotowej gospodarki. Systematycznie powiększa się liczba tworzonych przez nie miejsc pracy. Rośnie ich udział w produkcie gospodarki. Rozwijając się dynamicznie sektor prywatny wywiera znaczący wpływ na tempo rozwoju gospodarczego kraju. Założenia transformacji systemu gospodarczego Polski, przedstawione w dokumencie znanym powszechnie jako „plan Balcerowicza” dopuszczały dwie drogi powstawania przedsiębiorstw prywatnych:
• tworzenie warunków do tworzenia przedsiębiorstw prywatnych,
• prywatyzację sektora publicznego.
Proces prywatyzacji od początku wywołał i do dziś wywołuje wiele emocjonalnych reakcji, wpływających negatywnie na jego przebieg. Zwiększyło to znaczenie wpływu pierwszej z wymienionych możliwości na zmiany struktury własnościowej w polskiej gospodarce. Dlatego można dzisiaj w sposób uprawniony twierdzić, iż dynamiczny rozwój sektora prywatnego był możliwy nie tyle poprzez odgórne przekształcenia ile dzięki oddolnej inicjatywie przedsiębiorców . Ilościowe zmiany w strukturze podmiotowej gospodarki polskiej od początku transformacji do roku 2008 przedstawione są w tabeli pierwszej. Potwierdzają one, iż ogromna liczba przedsiębiorstw prywatnych powstała na początku przemian systemowych, czemu towarzyszyło niewielkie i krótko trwające zmniejszanie wielkości sektora publicznego. Spadek liczby przedsiębiorstw państwowych z nawiązką jest niwelowany przez wzrost liczby spółek z udziałem skarbu państwa, państwowych osób prawnych czy jednostek samorządowych.
Tabela nr 1. Zmiany w liczbie podmiotów gospodarczych w Polsce w latach 1993 – 2008 ( stan na 31. 12)
Lata Ogółem Sektor publiczny Zmiana (rok do roku) Przeds. państwowe Zmiana Sektor prywatny Zmiana
1993 1 995 329 51 768 - 5 924 - 1 943 561 -
1994 2 120 382 49 554 - 2 214 4 955 -969 2 070 828 127 267
1995 2 110 710 49 419 -135 4 357 -598 2 061 291 -9 537
1996 2 412 022 55 528 6 109 3 847 -510 2 356 494 295 203
1997 2 596 890 57 247 1 719 3 369 -478 2 539 643 183 149
1998 2 842 278 69 729 12 482 2 906 -463 2 772 549 232 906
1999 3 039 451 83 306 13 577 2 599 -307 2 956 145 183 596
2000 3 185 040 98 917 15 611 2 268 -331 3 086 123 129 978
2001 3 325 540 110 910 11 993 2 054 -214 3 214 630 128 507
2002 3 468 218 120 593 9 683 1 951 -103 3 347 625 132 995
2003 3 581 593 129 315 8 722 1 736 -215 3 452 278 104 653
2004 3 576 830 134 513 5 198 1 306 -430 3 442 317 -9 961
2005 3 615 621 137 597 3 084 1 029 -277 3 478 024 35 707
2006 3 636 039 138 769 1 172 913 -116 3 497 270 19 246
2007 3 685 608 139 505 736 572 -341 3 546 103 48 833
2008 3 757 093 124 528 -14 977 363 -209 3 632 565 86 462
Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS
Wybuch przedsiębiorczości na początku procesu transformacji przyjmował żywiołowe formy, nie rejestrowane w oficjalnej statystyce. Pierwsze dane liczbowe, dotyczące podmiotów w sektorze prywatnym, dotyczą roku 1993. Od tego momentu obserwujemy dynamiczny wzrost liczby przedsiębiorstw prywatnych, trwający aż do roku 2003. W tej dekadzie dwukrotnie wystąpiły zjawiska nietypowe, odbiegające od normy. W roku 1995 odnotowano wynoszący prawie 10 000 spadek liczby podmiotów w sektorze prywatnym. Z kolei zaraz w roku następnym, 1996, przyrost był większy niż w jakimkolwiek innym okresie, sięgając prawie trzystu tysięcy podmiotów. Ponieważ są to lata dobrej koniunktury przyczyn tych zjawisk należy upatrywać w innych uwarunkowaniach. Dwa wydarzenia z roku 1995 mogły mieć wpływ na spadek liczby przedsiębiorstw: denominacja złotego i podwyższenie podatków. Z kolei w 1996 roku miała miejsce reforma centrum administracyjnego. Być może przedsiębiorcy mieli nadzieję na ograniczenie barier administracyjnych. Wydaje się jednak, że główną przyczyną tak dużego wzrostu liczby przedsiębiorstw w sektorze prywatnym była poprawiająca się, aż do połowy 1997 roku, koniunktura. Największe zmiany w strukturze podmiotowej gospodarki polskiej miały miejsce w pierwszym okresie transformacji. W roku 2004 ponownie następuje spadek liczby przedsiębiorstw w sektorze prywatnym. Jest to zjawisko trudne do wyjaśnienia, bowiem dla gospodarki jest to okres dobrej koniunktury, wywołanej wejściem Polski do UE. Polscy przedsiębiorcy z wyprzedzeniem zareagowali na otwierające się możliwości ekspansji gospodarczej, co skutkowało boomem przedakcesyjnym. Należałoby zatem oczekiwać wzrostu a nie spadku liczby przedsiębiorstw.
Wykres 1. Udział sektora prywatnego w tworzeniu wartości dodanej brutto (dane GUS)
W kolejnych latach dynamika zmian w strukturze podmiotowej gospodarki wyraźnie słabnie. Umacnia się jednak udział sektora prywatnego w strukturze podmiotowej gospodarki. Według stanu na 31.12. 2008 roku wynosi 96,7 procent ogólnej liczby przedsiębiorstw.
O umacnianiu się roli sektora prywatnego w gospodarce świadczy także jego rosnący udział w produkcie gospodarki. Wkład sektora prywatnego w tworzenie wartości dodanej brutto przedstawiony jest na wykresie nr. 1 . Widoczne jest stale i systematyczne zwiększanie się wkładu sektora prywatnego w tworzenie wartości dodanej. W roku 1995 wklad ten wynosił 60, 3 procent, w roku 2007 zwiększył się do poziomu 77 procent i dalej rośnie. Równocześnie obserwujemy zmniejszanie się udziału sektora publicznego z 39,7 do 23 procent. Umacnianie się sektora prywatnego w plskiej gospodarce w kolejnych latach zostanie przedstawione na przykladzie rozwoju tego sektora w przemyśle przetworczym.
Rozwój sektora prywatnego w przemysle przetwórczym
Wzrost liczby przedsiębiorstw prywatnych w przemyśle przetwórczym był mniejszy niż w handlu czy usługach, jednak ich wkład w produkt gospodarki jest bardziej znaczący. Na podstawie danych jakościowych, pozyskiwanych w badaniach koniunktury w przemyśle IRG SGH możemy podjąć probę analizy zachowań przedsiębiorstw w różnych fazach cyklu koniunkturalnego. W okresie transformacji w produkt gospodarki podlegał silnym wahaniom cyklicznym wokół długookresowego trendu. Wahania PKB w latach 1995 – 2008 przedstawione są na wykresie nr 2. Ponieważ okres analizy jest krótki do identyfikacji fluktuacji dzialalności gospodarczej przyjeto definicję cyklu wzrostowego . Do wypreparowania czynnika cyklicznego zastosowano filtr Christiano-Fitzgeralda.
W analizowanym okresie wyróżniono cztery krótkie cykle wzrostowe, trwające od 2,5 roku do 4 lat. Okresy ożywienia gospodarczego trwały nieco dłużej niż okresy spowolnienia. Przebieg wahań cyklicznych w Polsce jest podobny jak w UE. Z upływem czasu synchronizacja polskiego cyklu z cyklem UE zwiększa się. Największe różnice występowały do roku 1997. Wynikają one zarówno z faktu, iż w okresie zmian systemowych gospodarka najsilniej reagowała na szokom wewnętrzne i to one miały decydujący wpływ na zmiany koniunktury. Ponadto polska gospodarka silniej niż pozostałe kraje UE reagowała na kryzys rosyjski w 1998 roku i akcesję do UE (boom akcesyjny 2003 - 2004). W obu przypadkach były to procesy specyficzne, mające większe znaczenie dla naszego kraju. Na kryzys finansowy 2008 roku gospodarka polska zareagowała, jak do tej pory, znacznie słabiej niż UE.
Wykres 2 Cykliczne zmiany PKB brutto w Polsce na tle UE w latach 1995 – 2008.
Źrodło: Adamowicz, E i inni, 2008
Syntetycznym miernikiem, opisującym dynamikę aktywności przedsiębiorstw w badaniach koniunktury jest wskaźnik koniunktury IRG SGH. Wskaźnik ten jest liczony jest jako średnia ruchoma sald bilansowych dwóch pytań z testu koniunktury, dotyczących stanu obecnego i przewidywań wielkości produkcji z ostatnich trzech miesięcy, ważonych wielkością zatrudnienia. Zmiany koniunktury w sektorze publicznym i prywatnym od roku 1997 są przedstawione na wykresie nr. 3. Skrócenie okresu analizy wynika z przyczyn technicznych. Badania koniunktury w sektorze publicznym prowadzone są od 1986 roku, w sektorze prywatnym od 1993, jednak do 1997 były to badania oddzielne. Włączenie ich do analizy wymaga pewnych przeksztalceń danych, co może wpłynąć na interpretację wyników. Aby tego uniknąć, ograniczono okres analizy. Należy podkreslić, iż analiza obejmuje okres po recesji transformacyjnej z początku lat dziewięćdziesiątych. Jest to okres umacniania się (chociaż w różnym tempie, ze względu na zmiany instytucjonalne ) ładu rynkowego w gospodarce polskiej.
Zmiany koniunktury w przemyśle przetwórczym są zgodne z wahaniami PKB. W przebiegu aktywności gospodarczej przedsiębiorstw przemysłowych wystepuja te same okresy przyspieszenia i powolnienia. Nieco wcześniejsza jest lokalizacja punktów zwrotnych cyklu.
Wykres 3 Koniunktura w sektorze publicznym i prywatnym w latach 1997 – 2008. Dane IRG SGH, oczyszczone z wahań sezonowych.
Na wykresie widzimy końcówkę ożywienia z lat 1995 – 1998, kolejne fazy ożywienia w latach 1999 – 2000, 2002 – 2004 i 2005 -2007. Spowolnienie aktywności gospodarczej ma miejsce w latach 1998 – 1999, 2000- 2002, 2004 – 2005 i od trzeciego kwartału 2007 roku do dziś. Zatem także badania koniunktury potwierdzają, iż okresy spowolnienia aktywności gospodarczej są krótsze od okresów jej wzrostu.
Oceniając zachowania przedsiębiorstw z obu sektorów własnościowych należy zwrócić uwagę na szybsze reakcje przedsiębiorstw prywatnych na zmieniające się warunki działalności gospodarczej. Z pewnym wyprzedzeniem w stosunku do firm publicznych reagują one na poprawę i pogorszenie koniunktury. Silniejsze są reakcje przesiębiorstw prywatnych zwłaszcza na pogorszenie koniunktury. Widzimy to w okresie spowolnienia z lat 2000 – 2002, 2004 – 2005 i ostatniego kryzysu z roku 2008. Stosunkowo słabiej firmy prywatne zareagowały na kryzys rosyjski z roku 1998. Widoczna jest także słabsza w porównaniu do sektora publicznego reakcja na poprawę koniunktury w okresie przedakcesyjnym. Przypomnijmy, iż zbiega się to ze spadkiem liczby przedsiębiorstw prywatnych w tym okresie. Wprawdzie aktywnośc sektora prywatnego w tym okresie zwiększa się wolniej niż publicznego, ale tempo zmian jest bardziej stabilne. Wyrazem dostosowań przedsiębiorstw prywatnych do zmieniających się warunków rynkowych są zmiany wielkości produkcji, portfela zamówień i zatrudnienia. Przedstawiamy je na kolejnych wykresach.
Wykres 4. Zmiany produkcji w przemyśle przetwórczym w latach 1997 – 2008 w sektorze publicznym i prywatny. Dane IRG SGH, nie oczyszczone z wahań sezonowych
Surowe dane, wykorzystane na wykresie nr 4 lepiej niż dane wygladzone odzwierciedlają zmienność działalności gospodarczej. Pokazują bowiem zarówno oddziaływanie czynników cyklicznych jak i sezonowych czy losowych. Zarówno na jedne jak i na drugie przedsiębiorstwa prywatne reagują z większym wyprzedzeniem niż publiczne. Róznica wynosi od 2 do 4 miesięcy. Być może nie wydaje się ona duża, ma jednak ogromne znaczenie w sytuacji wielkiej zmienności warunków działalności gospodarczej. Świadczy o tym, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej potrafią się dostosować do zmieniających się warunków otoczenia. Ma to duży wpływ na wyniki ich dzialalności a przede wszystkim na umacnianie ich pozycji rynkowej.
Umacnianie się i stabiliacje przedsiębiorstw prywatnych potwierdza analiza zmian produkcji w oparciu o dane GUS. Na wykresie nr 5 przedstawiona jest dynamika rocznych zmian indeksu produkcji sprzedanej przemysłu w obu sektorach własnościowych. Indeksy roczne pozwalają na eliminację zmian sezonowych, a także pewne złagodzenie wpływu zmian cyklicznych. Widzimy iż wahania indeksu produkcji sprzedanej dla sektora prywatnego są znacznie mniejsze niż dla publicznego i z czasem wyraźnie maleją. Największe zmiany miały miejsce w okresach pogarszania koniunktury: na przełomie lat 1997 – 1998, a wiec w okresie kryzysu rosyjskiego oraz w latach 2001 – 2002, czyli także w okresie spowolnienia, obejmującego zarówno Polskę jak całą UE. Odmiennie przebiegają zmiany indeksu dla sektora publicznego. Znacznie większa zmienność produkcji tego sektora nie jest w sposób jednoznaczny wywołana zmianami cyklicznymi. Narastanie oscylacji może świadczyć o rozmijaniu się tego sektora z warunkami rynku i jego dużej podatności na oddziaływanie czynników przypadkowych.
Wykres 5 Dynamika zmian produkcji przemysłu w latach 1998 – 2008 według sektorów własnościowych . Dane GUS
Potwierdzeniem hipotezy o umacnianiu i stabilizacji pozycji przedsiębiorstw prywatnych jest systematycznie rosnący udział sektora prywatnego w produkcji sprzedanej przemysłu. Jest on pokazany na wykresie nr 6. W latach 1997 – 2008 wartość produkcji sprzedanej w sektorze prywatnym zwiększyła się prawie pięciokrotnie. W roku 1997 wartość produkcji sprzedanej sektora prywatnego wynosiła 37 508,0 mln zł, co stanowiło 50,2 procent produkcji całego działu. W roku 2008 wartość produkcji wytworzonej przez sektor prywatny wynosiła 176 433,9 mln zł stanowiąc 83,6 procent produkcji działu. Udział sektora publicznego w wartości sprzedanej przemysłu skurczył się zatem z 49,8 do 16,4 procent. Widoczne jest utrzymywanie się stałej tendencji wzrostowej tego udziału, utrzymujące się zarówno w okresach dobrej jak i złej koniunktury.. Kryzys finansowy z 2008 roku w niewielkim stopniu wpłynął na zmniejszanie się tego udziału. Wszystkich konsekwencji tego kryzysu ciągle jeszcze nie znamy, zatem tę ostatnią zmianę należy potraktować jako zapowiedź dalszych
Wykres 6. Udział sektora prywatnego w produkcji sprzedanej przemysłu przetwórczego w latach 1997 – 2008, dane GUS(w proc)
Szybsze dostosowywanie się sektora prywatnego do warunków rynkowych odzwierciedlają także zmiany portfela zamówień. Są one przedstawione na wykresie nr 7. Podobnie jak na wykresie nr 4 wykorzystano dane surowe. Można zatem prześledzić reakcje przedsiębiorstw zarówno na oddziaływanie czynników cyklicznych jak i sezonowych. Dane dotyczące portfela zamówień potwierdzają, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej reagują na zmiany warunków rynkowych. Reakcje te są podobne jak w przypadku poziomu produkcji: szybszy spadek w okresie spowolnienia aktywności gospodarczej, szybszy wzrost w okresie jej przyspieszenia. Także w tym przypadku różnice wynoszą od 2 do 4 miesięcy. Ze względu na wyprzedzający charakter tego pytania ankiety testu koniunktury zmiany portfela zamówień są wcześniejsze niż zmiany produkcji. Różnica wynosi około 3 – 4 miesięcy.
Wykres 7 Porfel zamówień w przemyśle w latach 1997 – 2008 wedlug sektorów własnościowych. Dane IRG SGH, nie oczyszczone z wahań sezonowych
Wykres 8 Udział sektora prywatnego w zatrudnieniu w przemyśle w latach 1997 – 2008, dane GUS (w proc)
Także zmiany zatrudnienia w obu sektorach własnościowych potwierdzają hipotezę o umacnianiu się roli sektora prywatnego. Na wykresie nr 8 przedstawiony jest udział zatrudnienia w sektorze prywatnym w zatrudnieniu w całym dziale przemysłu przetwórczego. W roku 1997 stanowił on 48,8 procent, w roku 2008 zwiększył się do 83,5 procent. Jest zatem nieco wyższy niż w całej gospodarce, Zgodnie z kwartalnymi badaniami rynku pracy GUS na koniec 2008 roku udział zatrudnionych w sektorze prywatnym stanowił 73, 09 procent ogółu zatrudnionych.
Liczba miejsc pracy w sektorze prywatnym w latach 1997 – 2008 zwiększyła się o 605 tysięcy. Zmiana w wielkości zatrudnienia nie jest tak duża jak w przypadku produkcji. Należy jednak ją oceniać pozytywnie. Jeśli bowiem wzrostowi wartości produkcji sektora prywatnego o 4,7 procent towarzyszy wzrost zatrudnienia w tym samym okresie o 1,4 procent, świadczy to o dużej wydajności pracy w tym sektorze. Wzrost zatrudnienia przedstawiony jest na wykresie nr 8. Natomiast dynamika zmian zatrudnienia w obu sektorach własnościowych przedstawiona jest na wykresie nr 9.
Wykres 9 Zmiany zatrudnienia w sektorze publicznym i prywatnym w latach 1997 - 2008
Roczne zmiany indeksu zatrudnienia różnią się w obu sektorach. W sektorze prywatnym dynamika zmian zatrudnienia jest mniejsza niż w sektorze publicznym. Jednocześnie zmiany są większe niż miało to miejsce w przypadku indeksu produkcji sprzedanej. Róznica najbardziej widoczna jest w końcowych stadiach spowolnienia aktywności gospodarczej, zwłaszcza w 1999, 2002 i 2007 roku. W sektorze publicznym z kolei większym wahaniom wartości indeksu zatrudnienia towarzyszą częstsze i silniejsze spadki w okresach nie zawsze związanych z oddziaływaniem czynników cyklicznych. Prawdopodobnie jest to wynik zarówno przekształceń własnościowych jak i kłopotów przedsiębiorstw publicznych z utrzymaniem pozycji rynkowej.
Nieco inny obraz zmian w zatrudnieniu przedstawiają wyniki badania koniuktury. Są one prezentowane na wykresie nr 10. Wartości sald bilansowych dla tego pytania ankiety są wyższe dla sektora prywatnego niż dla publicznego. Oznacza to iż więcej przedsiębiorstw prywatnych niż publicznych pozytywnie odpowiada na pytanie o wzrost zatrudnienia. Potwierdza to zatem rosnący udział zatrudnienia w sektorze prywatnym w ogólnym zatrudnieniu w przemyśle przetwórczym.
Wykres 10 Zatrudnienie w sektorze prywatnym i publicznym w latach 1997 – 2008 na podstawie badań koniunktury. Dane IRG GH, nie oczyszczone z wahań sezonowych.
Zmiany zatrudnienia wykazane w badaniach koniunktury wykazują większy związek z wahaniami cyklicznymi. Potwierdza się wcześniejsza obserwacja, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej reagują na zmiany warunków działalności gospodarczej, spowodowane oddziaływaniem zarówno czynników cyklicznych jak i przypadkowych. Mniejszą zmienność wahań w przypadku zatrudnienia można wytłumaczyć faktem iż zawierane z pracownikami umowy o pracę mają dłuższy horyzont czasowy iż umowy na dostawy towarów.
Badania koniunktury umożliwiają także poznanie opinii przedsiębiorstw na temat ograniczeń działalności gospodarczej. Do najczęściej wskazywanych przez przedsiębiorców barier należą: niedostateczny popyt, zarówno krajowy jak zagraniczny, obciążenia podatkowe i niestabilność przepisów prawnych . Barierę popytową wskazuje największy odsetek badanych przedsiębiorstw. Zmienia się w zależności od zmian poziomu aktywności gospodarczej. W okresach spowolnienia wzrasta powyżej 70 procent badanej populacji, w okresach ożywienia spada do poziomu 20 – 30 procent. W obu sytuacjach wskazania przedsiębiorstw prywatnych różnią się od publicznych. W okresach największego spowolnienia, 2001 – 2002, 2008 -2009 odsetek przedsiębiorstw prywatnych wskazujących na barierę popytową kształtował się na poziomie 66 – 70 procent i był o 10 – 12 procent mniejszy niż firm publicznych. W okresach ożywienia wysokość odsetka firm prywatnych wskazujących na ograniczenie popytowe spadała do poziomu 33 – 37 procent. Było to podobnie o 9 do 13 punktów procentowych mniej niż dla firm publicznych. Ponieważ bariera popytowa jest klasycznym przykładem ograniczeń stwarzanych przez rynek, reakcje przedsiębiorstw prywatnych wskazują iż potrafią się one bardziej przystosować na warunków rynkowych.
Kolejne miejsca na liście barier w rankingu przedsiębiorstw zajmują obciążenia podatkowe i niestabilne przepisy prawne. Reakcje przedsiębiorstw na te bariery nie są już tak zróżnicowane. Zarówno w przypadku bariery podatkowej jak i prawnej odsetek przedsiębiorstw wskazujących na ich dotkliwość nie zmieniał się tak bardzo jak w przypadku bariery popytowej. Pewne zmniejszenie uciążliwości bariery podatkowej przedsiębiorstwa odczuwały w latach 1997 – 1999. Po tym okresie jej uciążliwość ponownie się nasilała, osiągając najwyższy poziom w roku 2003. Różnice w opiniach przedsiębiorstw prywatnych i publicznych były mniej zróżnicowane niż w przypadku bariery popytowej. Odsetek przedsiębiorstw prywatnych wskazujących tę barierę był od 3 do 8 procent niższy niż firm publicznych.
Krytyczne opinie przedsiębiorstw dotyczące przepisów prawnych są także mniej zróżnicowane. W tym przypadku trudno wskazać na okresy zmniejszania się uciążliwości tej bariery. Może w ostatnim okresie wskazuje na nią nieco mniej przedsiębiorstw, ale zmiana nie jest duża. Odwrotnie niż w poprzednich przypadkach, odsetek przedsiębiorstw prywatnych wskazujących na barierę prawną jest wyższy niż dla publicznych. Różnica wynosi od 2 do 10 punktów procentowych. Te wyniki wskazują iż przedsiębiorstwa prywatne lepiej radzą sobie z ograniczeniami kreowanymi przez rynek, natomiast silniej odczuwają niekorzystne regulacje, tworzone przez państwo. Potwierdzeniem tego faktu są działania na rzecz ograniczania ograniczeń o charakterze administracyjnym i prawnym, podejmowane przez organizacje przedsiębiorców prywatnych.
Zakończenie
Wyniki przeprowadzonej analizy wskazują na trwały rozwój sektora prywatnego w gospodarce polskiej od 1991 roku. Potwierdzają także hipotezę, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej potrafią się dostosować do zmieniających się warunków prowadzenia działalnosci gospodarczej. Decydujący wpływ na rozwój sektora prywatnego wywarła ujawniona na początku transformacji przedsiębiorczość polaków. O trwałości rozwoju sektora publicznego świadczą:
• rosnąca liczba podmiotów, działających w tym sektorze. W latach 1993 – 2008 liczba przedsiębiorstw prywatnych zwiększyła się prawie dwukrotnie. Obecnie jego udział w strukturze podmiotowej gospodarki przekracza 96 procent.
• rosnący udział sektora prywatnego w produkcie gospodarki. Wkład sektora prywatnego w tworzenie wartości dodanej brutto sięga 80 procent.
• zwiększający się udział zatrudnienia w sektorze prywatnym. Zatrudnienie w sektorze prywatnym stanowią obecnie prawie 85 procent zatrudnionych w przemyśle przetwórczym. W skali calej gospodarki udział ten nieznacznie przekracza 73 procent.
Trwałośc rozwoju sektora prywatnego potwierdzają zarówno dane ilościowe jak i dane jakościowe, gromadzone w badaniach koniunktury. Dane z badań koniunktury pozwalają także na okreslenie różnic w zachowaniach przedsiebiorstw prywatnych i publicznych. Przedsiębiorstwa prywatne są bardziej elastyczne, potrafią szybciej dostosować się do zmieniających się warunków działalności gospodarczej. Potwierdzają to zmiany produkcji, portfela zamówień i zatrudnienia w okresach cyklicznego i sezonowego spowalniania i zwiekszania się aktywności gospodarczej. Reakcje na bariery i ograniczenia dzialalności gospodarczej wskazują,iż sektor prywatny łatwiej pokonuje ograniczenia rynkowe, trudniej jest mu natomiast pokonać ograniczenia tworzone przez państwo.
Bibliografia
1. Adamowicz, E, Dudek, S, Pachucki, D, Walczyk, Synchronizacja cyklu koniunkturalnego polskiej gospodarki z krajami strefy euro w kontekście struktury tych gospodarek, opracowanie w ramach Raportu na temat pełnego uczestnictwa Rzeczpospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej NBP, 2008
2. Adamowicz, E, Podgórska, M. Sektor prywatny jako czynnik wzrostu gospodarczego. Rola przedsiębiorstw prywatnych w polskiej gospodarce, w: Gospodarka w okresie przemian, praca zbiorowa pod red. E. Adamowicz,1999
3. Adamowicz, E, Jóźwiak, J. Ograniczenia aktywności przedsiębiorstw, PiM IRG SGH nr 80, 2008
4. Balcerowicz, L, Zmiany instytucjonalne po socjalizmie, 2009
5. Winiecki, J, Formalne i nieformalne reguły postępowania w warunkach postkomunistycznej transformacji, w: Gospodarka w okresie przemian, ibidem, 1999
6. Winiecki, J (red) Polska niezakończona transformacja. Instytucjonalne bariery rozwoju gospodarczego, 1996
7. Winiecki, J The Private Sector after Communism, 2004
8. Zarnowitz, W, The Business Cycles: Theory, History, Indicators and Forecasting, 1992
Pliki:
Sektor_prywatny_po_1991r[1].doc
Elżbieta Adamowicz - TEP_maj_09[1].ppt
DSC_0070.JPG
DSC_0094.JPG
Elżbieta Adamowicz
Rozwój sektora prywatnego w Polsce w okresie transformacji.
Wstęp
Do niewątpliwych osiągnięć transformacji systemu gospodarczego w Polsce należy rozwój sektora prywatnego. Jednym z fundamentów gospodarki centralnie kierowanej była własność publiczna, a tak naprawdę państwowa. Proces upaństwowienia gospodarki polskiej po drugiej wojnie światowej, mimo iż spotkał się z dużym oporem społecznym, był niezwykle skuteczny. Tylko w rolnictwie i rzemiośle udało się zachować własność prywatną w szczątkowej formie. Warunki działania firm prywatnych, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych były skrajnie utrudniane. Prowadzenie działalności gospodarczej w sektorze prywatnym wymagało od właścicieli oprócz fachowości silnej woli przetrwania. Sektor ten funkcjonował mimo wszystko, a jego udział w działalności gospodarczej zarówno pod względem liczebności jak i wkładu do produktu gospodarki był znikomy. Z dzisiejszej perspektywy możemy stwierdzić, iż istnienie tego sektora było znakomitą szkołą przedsiębiorczości, która w sposób żywiołowy ujawniła się już na początku zmian systemowych.
Jednym z głównych celów transformacji była zmiana stosunków własnościowych. Zlikwidowano oparte na komunistycznej ideologii uprzywilejowanie publicznej formy własności. Jednak proces prywatyzacji od początku transformacji do dziś był i jest przedmiotem ostrych sporów politycznych. Nasilały się one w okresach wyborczych, których w minionym dwudziestopięcioleciu było wiele. Przypomnijmy: mieliśmy sześć razy wybory parlamentarne, pięciokrotnie wybory prezydenckie i 13 zmian na stanowisku szefa rządu. Kolejne ekipy rządowe wywodziły się z różnych środowisk politycznych, co uniemożliwiało zachowanie ciągłości i tempa zmian prywatyzacyjnych . Mimo wielu spektakularnych porażek procesu prywatyzacji przedsiębiorstwa prywatne są dziś trwałym elementem systemu gospodarczego. Zawdzięczamy to oddolnemu rozwojowi przedsiębiorstw prywatnych, możliwemu dzięki ujawnionej przedsiębiorczości polaków. Napotykając ciągle wiele barier i ograniczeń o charakterze administracyjnym polscy przedsiębiorcy wykazali iż posiadają wysokie kwalifikacje do prowadzenia biznesu a doświadczenia z poprzedniego systemu umiejętnie wykorzystują także dziś do pokonywania wielu ciągle ich krępujących barier i ograniczeń o charakterze administracyjnych.
Przedmiotem analizy w niniejszym referacie jest rozwój sektora prywatnego w Polsce w okresie transformacji. Na podstawie danych ilościowych GUS oraz danych jakościowych, gromadzonych w badaniach koniunktury IRG SGH, podjęta zostanie próba przedstawienia dynamiki rozwoju tego sektora. Przedmiotem analizy będą zmiany struktury podmiotowej, zmiany w strukturze zatrudnienia oraz wkładu sektora prywatnego do produktu gospodarki. Wykorzystując dane o charakterze jakościowym podejmiemy także próbę oceny zachowań przedsiębiorstw prywatnych w zmieniających się warunkach gospodarowania i ich reakcji na ograniczenia rynkowe i instytucjonalne. W analizie skoncentrujemy się na rozwoju sektora prywatnego w przemyśle przetwórczym. Wprawdzie struktura gospodarki polskiej zmienia się i udział przemysłu w PKB maleje, to zmiany przebiegają powoli i wciąż znaczenie tego sektora w naszej gospodarce jest na tyle znaczące, że procesy w nim zachodzące można uznać za typowe dla całej gospodarki.
Rozwój sektora prywatnego
Zmiany w strukturze podmiotowej gospodarki
Przedsiębiorstwa prywatne stały się trwałym elementem polskiego systemu gospodarczego. Dominują w strukturze podmiotowej gospodarki. Systematycznie powiększa się liczba tworzonych przez nie miejsc pracy. Rośnie ich udział w produkcie gospodarki. Rozwijając się dynamicznie sektor prywatny wywiera znaczący wpływ na tempo rozwoju gospodarczego kraju. Założenia transformacji systemu gospodarczego Polski, przedstawione w dokumencie znanym powszechnie jako „plan Balcerowicza” dopuszczały dwie drogi powstawania przedsiębiorstw prywatnych:
• tworzenie warunków do tworzenia przedsiębiorstw prywatnych,
• prywatyzację sektora publicznego.
Proces prywatyzacji od początku wywołał i do dziś wywołuje wiele emocjonalnych reakcji, wpływających negatywnie na jego przebieg. Zwiększyło to znaczenie wpływu pierwszej z wymienionych możliwości na zmiany struktury własnościowej w polskiej gospodarce. Dlatego można dzisiaj w sposób uprawniony twierdzić, iż dynamiczny rozwój sektora prywatnego był możliwy nie tyle poprzez odgórne przekształcenia ile dzięki oddolnej inicjatywie przedsiębiorców . Ilościowe zmiany w strukturze podmiotowej gospodarki polskiej od początku transformacji do roku 2008 przedstawione są w tabeli pierwszej. Potwierdzają one, iż ogromna liczba przedsiębiorstw prywatnych powstała na początku przemian systemowych, czemu towarzyszyło niewielkie i krótko trwające zmniejszanie wielkości sektora publicznego. Spadek liczby przedsiębiorstw państwowych z nawiązką jest niwelowany przez wzrost liczby spółek z udziałem skarbu państwa, państwowych osób prawnych czy jednostek samorządowych.
Tabela nr 1. Zmiany w liczbie podmiotów gospodarczych w Polsce w latach 1993 – 2008 ( stan na 31. 12)
Lata Ogółem Sektor publiczny Zmiana (rok do roku) Przeds. państwowe Zmiana Sektor prywatny Zmiana
1993 1 995 329 51 768 - 5 924 - 1 943 561 -
1994 2 120 382 49 554 - 2 214 4 955 -969 2 070 828 127 267
1995 2 110 710 49 419 -135 4 357 -598 2 061 291 -9 537
1996 2 412 022 55 528 6 109 3 847 -510 2 356 494 295 203
1997 2 596 890 57 247 1 719 3 369 -478 2 539 643 183 149
1998 2 842 278 69 729 12 482 2 906 -463 2 772 549 232 906
1999 3 039 451 83 306 13 577 2 599 -307 2 956 145 183 596
2000 3 185 040 98 917 15 611 2 268 -331 3 086 123 129 978
2001 3 325 540 110 910 11 993 2 054 -214 3 214 630 128 507
2002 3 468 218 120 593 9 683 1 951 -103 3 347 625 132 995
2003 3 581 593 129 315 8 722 1 736 -215 3 452 278 104 653
2004 3 576 830 134 513 5 198 1 306 -430 3 442 317 -9 961
2005 3 615 621 137 597 3 084 1 029 -277 3 478 024 35 707
2006 3 636 039 138 769 1 172 913 -116 3 497 270 19 246
2007 3 685 608 139 505 736 572 -341 3 546 103 48 833
2008 3 757 093 124 528 -14 977 363 -209 3 632 565 86 462
Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS
Wybuch przedsiębiorczości na początku procesu transformacji przyjmował żywiołowe formy, nie rejestrowane w oficjalnej statystyce. Pierwsze dane liczbowe, dotyczące podmiotów w sektorze prywatnym, dotyczą roku 1993. Od tego momentu obserwujemy dynamiczny wzrost liczby przedsiębiorstw prywatnych, trwający aż do roku 2003. W tej dekadzie dwukrotnie wystąpiły zjawiska nietypowe, odbiegające od normy. W roku 1995 odnotowano wynoszący prawie 10 000 spadek liczby podmiotów w sektorze prywatnym. Z kolei zaraz w roku następnym, 1996, przyrost był większy niż w jakimkolwiek innym okresie, sięgając prawie trzystu tysięcy podmiotów. Ponieważ są to lata dobrej koniunktury przyczyn tych zjawisk należy upatrywać w innych uwarunkowaniach. Dwa wydarzenia z roku 1995 mogły mieć wpływ na spadek liczby przedsiębiorstw: denominacja złotego i podwyższenie podatków. Z kolei w 1996 roku miała miejsce reforma centrum administracyjnego. Być może przedsiębiorcy mieli nadzieję na ograniczenie barier administracyjnych. Wydaje się jednak, że główną przyczyną tak dużego wzrostu liczby przedsiębiorstw w sektorze prywatnym była poprawiająca się, aż do połowy 1997 roku, koniunktura. Największe zmiany w strukturze podmiotowej gospodarki polskiej miały miejsce w pierwszym okresie transformacji. W roku 2004 ponownie następuje spadek liczby przedsiębiorstw w sektorze prywatnym. Jest to zjawisko trudne do wyjaśnienia, bowiem dla gospodarki jest to okres dobrej koniunktury, wywołanej wejściem Polski do UE. Polscy przedsiębiorcy z wyprzedzeniem zareagowali na otwierające się możliwości ekspansji gospodarczej, co skutkowało boomem przedakcesyjnym. Należałoby zatem oczekiwać wzrostu a nie spadku liczby przedsiębiorstw.
Wykres 1. Udział sektora prywatnego w tworzeniu wartości dodanej brutto (dane GUS)
W kolejnych latach dynamika zmian w strukturze podmiotowej gospodarki wyraźnie słabnie. Umacnia się jednak udział sektora prywatnego w strukturze podmiotowej gospodarki. Według stanu na 31.12. 2008 roku wynosi 96,7 procent ogólnej liczby przedsiębiorstw.
O umacnianiu się roli sektora prywatnego w gospodarce świadczy także jego rosnący udział w produkcie gospodarki. Wkład sektora prywatnego w tworzenie wartości dodanej brutto przedstawiony jest na wykresie nr. 1 . Widoczne jest stale i systematyczne zwiększanie się wkładu sektora prywatnego w tworzenie wartości dodanej. W roku 1995 wklad ten wynosił 60, 3 procent, w roku 2007 zwiększył się do poziomu 77 procent i dalej rośnie. Równocześnie obserwujemy zmniejszanie się udziału sektora publicznego z 39,7 do 23 procent. Umacnianie się sektora prywatnego w plskiej gospodarce w kolejnych latach zostanie przedstawione na przykladzie rozwoju tego sektora w przemyśle przetworczym.
Rozwój sektora prywatnego w przemysle przetwórczym
Wzrost liczby przedsiębiorstw prywatnych w przemyśle przetwórczym był mniejszy niż w handlu czy usługach, jednak ich wkład w produkt gospodarki jest bardziej znaczący. Na podstawie danych jakościowych, pozyskiwanych w badaniach koniunktury w przemyśle IRG SGH możemy podjąć probę analizy zachowań przedsiębiorstw w różnych fazach cyklu koniunkturalnego. W okresie transformacji w produkt gospodarki podlegał silnym wahaniom cyklicznym wokół długookresowego trendu. Wahania PKB w latach 1995 – 2008 przedstawione są na wykresie nr 2. Ponieważ okres analizy jest krótki do identyfikacji fluktuacji dzialalności gospodarczej przyjeto definicję cyklu wzrostowego . Do wypreparowania czynnika cyklicznego zastosowano filtr Christiano-Fitzgeralda.
W analizowanym okresie wyróżniono cztery krótkie cykle wzrostowe, trwające od 2,5 roku do 4 lat. Okresy ożywienia gospodarczego trwały nieco dłużej niż okresy spowolnienia. Przebieg wahań cyklicznych w Polsce jest podobny jak w UE. Z upływem czasu synchronizacja polskiego cyklu z cyklem UE zwiększa się. Największe różnice występowały do roku 1997. Wynikają one zarówno z faktu, iż w okresie zmian systemowych gospodarka najsilniej reagowała na szokom wewnętrzne i to one miały decydujący wpływ na zmiany koniunktury. Ponadto polska gospodarka silniej niż pozostałe kraje UE reagowała na kryzys rosyjski w 1998 roku i akcesję do UE (boom akcesyjny 2003 - 2004). W obu przypadkach były to procesy specyficzne, mające większe znaczenie dla naszego kraju. Na kryzys finansowy 2008 roku gospodarka polska zareagowała, jak do tej pory, znacznie słabiej niż UE.
Wykres 2 Cykliczne zmiany PKB brutto w Polsce na tle UE w latach 1995 – 2008.
Źrodło: Adamowicz, E i inni, 2008
Syntetycznym miernikiem, opisującym dynamikę aktywności przedsiębiorstw w badaniach koniunktury jest wskaźnik koniunktury IRG SGH. Wskaźnik ten jest liczony jest jako średnia ruchoma sald bilansowych dwóch pytań z testu koniunktury, dotyczących stanu obecnego i przewidywań wielkości produkcji z ostatnich trzech miesięcy, ważonych wielkością zatrudnienia. Zmiany koniunktury w sektorze publicznym i prywatnym od roku 1997 są przedstawione na wykresie nr. 3. Skrócenie okresu analizy wynika z przyczyn technicznych. Badania koniunktury w sektorze publicznym prowadzone są od 1986 roku, w sektorze prywatnym od 1993, jednak do 1997 były to badania oddzielne. Włączenie ich do analizy wymaga pewnych przeksztalceń danych, co może wpłynąć na interpretację wyników. Aby tego uniknąć, ograniczono okres analizy. Należy podkreslić, iż analiza obejmuje okres po recesji transformacyjnej z początku lat dziewięćdziesiątych. Jest to okres umacniania się (chociaż w różnym tempie, ze względu na zmiany instytucjonalne ) ładu rynkowego w gospodarce polskiej.
Zmiany koniunktury w przemyśle przetwórczym są zgodne z wahaniami PKB. W przebiegu aktywności gospodarczej przedsiębiorstw przemysłowych wystepuja te same okresy przyspieszenia i powolnienia. Nieco wcześniejsza jest lokalizacja punktów zwrotnych cyklu.
Wykres 3 Koniunktura w sektorze publicznym i prywatnym w latach 1997 – 2008. Dane IRG SGH, oczyszczone z wahań sezonowych.
Na wykresie widzimy końcówkę ożywienia z lat 1995 – 1998, kolejne fazy ożywienia w latach 1999 – 2000, 2002 – 2004 i 2005 -2007. Spowolnienie aktywności gospodarczej ma miejsce w latach 1998 – 1999, 2000- 2002, 2004 – 2005 i od trzeciego kwartału 2007 roku do dziś. Zatem także badania koniunktury potwierdzają, iż okresy spowolnienia aktywności gospodarczej są krótsze od okresów jej wzrostu.
Oceniając zachowania przedsiębiorstw z obu sektorów własnościowych należy zwrócić uwagę na szybsze reakcje przedsiębiorstw prywatnych na zmieniające się warunki działalności gospodarczej. Z pewnym wyprzedzeniem w stosunku do firm publicznych reagują one na poprawę i pogorszenie koniunktury. Silniejsze są reakcje przesiębiorstw prywatnych zwłaszcza na pogorszenie koniunktury. Widzimy to w okresie spowolnienia z lat 2000 – 2002, 2004 – 2005 i ostatniego kryzysu z roku 2008. Stosunkowo słabiej firmy prywatne zareagowały na kryzys rosyjski z roku 1998. Widoczna jest także słabsza w porównaniu do sektora publicznego reakcja na poprawę koniunktury w okresie przedakcesyjnym. Przypomnijmy, iż zbiega się to ze spadkiem liczby przedsiębiorstw prywatnych w tym okresie. Wprawdzie aktywnośc sektora prywatnego w tym okresie zwiększa się wolniej niż publicznego, ale tempo zmian jest bardziej stabilne. Wyrazem dostosowań przedsiębiorstw prywatnych do zmieniających się warunków rynkowych są zmiany wielkości produkcji, portfela zamówień i zatrudnienia. Przedstawiamy je na kolejnych wykresach.
Wykres 4. Zmiany produkcji w przemyśle przetwórczym w latach 1997 – 2008 w sektorze publicznym i prywatny. Dane IRG SGH, nie oczyszczone z wahań sezonowych
Surowe dane, wykorzystane na wykresie nr 4 lepiej niż dane wygladzone odzwierciedlają zmienność działalności gospodarczej. Pokazują bowiem zarówno oddziaływanie czynników cyklicznych jak i sezonowych czy losowych. Zarówno na jedne jak i na drugie przedsiębiorstwa prywatne reagują z większym wyprzedzeniem niż publiczne. Róznica wynosi od 2 do 4 miesięcy. Być może nie wydaje się ona duża, ma jednak ogromne znaczenie w sytuacji wielkiej zmienności warunków działalności gospodarczej. Świadczy o tym, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej potrafią się dostosować do zmieniających się warunków otoczenia. Ma to duży wpływ na wyniki ich dzialalności a przede wszystkim na umacnianie ich pozycji rynkowej.
Umacnianie się i stabiliacje przedsiębiorstw prywatnych potwierdza analiza zmian produkcji w oparciu o dane GUS. Na wykresie nr 5 przedstawiona jest dynamika rocznych zmian indeksu produkcji sprzedanej przemysłu w obu sektorach własnościowych. Indeksy roczne pozwalają na eliminację zmian sezonowych, a także pewne złagodzenie wpływu zmian cyklicznych. Widzimy iż wahania indeksu produkcji sprzedanej dla sektora prywatnego są znacznie mniejsze niż dla publicznego i z czasem wyraźnie maleją. Największe zmiany miały miejsce w okresach pogarszania koniunktury: na przełomie lat 1997 – 1998, a wiec w okresie kryzysu rosyjskiego oraz w latach 2001 – 2002, czyli także w okresie spowolnienia, obejmującego zarówno Polskę jak całą UE. Odmiennie przebiegają zmiany indeksu dla sektora publicznego. Znacznie większa zmienność produkcji tego sektora nie jest w sposób jednoznaczny wywołana zmianami cyklicznymi. Narastanie oscylacji może świadczyć o rozmijaniu się tego sektora z warunkami rynku i jego dużej podatności na oddziaływanie czynników przypadkowych.
Wykres 5 Dynamika zmian produkcji przemysłu w latach 1998 – 2008 według sektorów własnościowych . Dane GUS
Potwierdzeniem hipotezy o umacnianiu i stabilizacji pozycji przedsiębiorstw prywatnych jest systematycznie rosnący udział sektora prywatnego w produkcji sprzedanej przemysłu. Jest on pokazany na wykresie nr 6. W latach 1997 – 2008 wartość produkcji sprzedanej w sektorze prywatnym zwiększyła się prawie pięciokrotnie. W roku 1997 wartość produkcji sprzedanej sektora prywatnego wynosiła 37 508,0 mln zł, co stanowiło 50,2 procent produkcji całego działu. W roku 2008 wartość produkcji wytworzonej przez sektor prywatny wynosiła 176 433,9 mln zł stanowiąc 83,6 procent produkcji działu. Udział sektora publicznego w wartości sprzedanej przemysłu skurczył się zatem z 49,8 do 16,4 procent. Widoczne jest utrzymywanie się stałej tendencji wzrostowej tego udziału, utrzymujące się zarówno w okresach dobrej jak i złej koniunktury.. Kryzys finansowy z 2008 roku w niewielkim stopniu wpłynął na zmniejszanie się tego udziału. Wszystkich konsekwencji tego kryzysu ciągle jeszcze nie znamy, zatem tę ostatnią zmianę należy potraktować jako zapowiedź dalszych
Wykres 6. Udział sektora prywatnego w produkcji sprzedanej przemysłu przetwórczego w latach 1997 – 2008, dane GUS(w proc)
Szybsze dostosowywanie się sektora prywatnego do warunków rynkowych odzwierciedlają także zmiany portfela zamówień. Są one przedstawione na wykresie nr 7. Podobnie jak na wykresie nr 4 wykorzystano dane surowe. Można zatem prześledzić reakcje przedsiębiorstw zarówno na oddziaływanie czynników cyklicznych jak i sezonowych. Dane dotyczące portfela zamówień potwierdzają, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej reagują na zmiany warunków rynkowych. Reakcje te są podobne jak w przypadku poziomu produkcji: szybszy spadek w okresie spowolnienia aktywności gospodarczej, szybszy wzrost w okresie jej przyspieszenia. Także w tym przypadku różnice wynoszą od 2 do 4 miesięcy. Ze względu na wyprzedzający charakter tego pytania ankiety testu koniunktury zmiany portfela zamówień są wcześniejsze niż zmiany produkcji. Różnica wynosi około 3 – 4 miesięcy.
Wykres 7 Porfel zamówień w przemyśle w latach 1997 – 2008 wedlug sektorów własnościowych. Dane IRG SGH, nie oczyszczone z wahań sezonowych
Wykres 8 Udział sektora prywatnego w zatrudnieniu w przemyśle w latach 1997 – 2008, dane GUS (w proc)
Także zmiany zatrudnienia w obu sektorach własnościowych potwierdzają hipotezę o umacnianiu się roli sektora prywatnego. Na wykresie nr 8 przedstawiony jest udział zatrudnienia w sektorze prywatnym w zatrudnieniu w całym dziale przemysłu przetwórczego. W roku 1997 stanowił on 48,8 procent, w roku 2008 zwiększył się do 83,5 procent. Jest zatem nieco wyższy niż w całej gospodarce, Zgodnie z kwartalnymi badaniami rynku pracy GUS na koniec 2008 roku udział zatrudnionych w sektorze prywatnym stanowił 73, 09 procent ogółu zatrudnionych.
Liczba miejsc pracy w sektorze prywatnym w latach 1997 – 2008 zwiększyła się o 605 tysięcy. Zmiana w wielkości zatrudnienia nie jest tak duża jak w przypadku produkcji. Należy jednak ją oceniać pozytywnie. Jeśli bowiem wzrostowi wartości produkcji sektora prywatnego o 4,7 procent towarzyszy wzrost zatrudnienia w tym samym okresie o 1,4 procent, świadczy to o dużej wydajności pracy w tym sektorze. Wzrost zatrudnienia przedstawiony jest na wykresie nr 8. Natomiast dynamika zmian zatrudnienia w obu sektorach własnościowych przedstawiona jest na wykresie nr 9.
Wykres 9 Zmiany zatrudnienia w sektorze publicznym i prywatnym w latach 1997 - 2008
Roczne zmiany indeksu zatrudnienia różnią się w obu sektorach. W sektorze prywatnym dynamika zmian zatrudnienia jest mniejsza niż w sektorze publicznym. Jednocześnie zmiany są większe niż miało to miejsce w przypadku indeksu produkcji sprzedanej. Róznica najbardziej widoczna jest w końcowych stadiach spowolnienia aktywności gospodarczej, zwłaszcza w 1999, 2002 i 2007 roku. W sektorze publicznym z kolei większym wahaniom wartości indeksu zatrudnienia towarzyszą częstsze i silniejsze spadki w okresach nie zawsze związanych z oddziaływaniem czynników cyklicznych. Prawdopodobnie jest to wynik zarówno przekształceń własnościowych jak i kłopotów przedsiębiorstw publicznych z utrzymaniem pozycji rynkowej.
Nieco inny obraz zmian w zatrudnieniu przedstawiają wyniki badania koniuktury. Są one prezentowane na wykresie nr 10. Wartości sald bilansowych dla tego pytania ankiety są wyższe dla sektora prywatnego niż dla publicznego. Oznacza to iż więcej przedsiębiorstw prywatnych niż publicznych pozytywnie odpowiada na pytanie o wzrost zatrudnienia. Potwierdza to zatem rosnący udział zatrudnienia w sektorze prywatnym w ogólnym zatrudnieniu w przemyśle przetwórczym.
Wykres 10 Zatrudnienie w sektorze prywatnym i publicznym w latach 1997 – 2008 na podstawie badań koniunktury. Dane IRG GH, nie oczyszczone z wahań sezonowych.
Zmiany zatrudnienia wykazane w badaniach koniunktury wykazują większy związek z wahaniami cyklicznymi. Potwierdza się wcześniejsza obserwacja, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej reagują na zmiany warunków działalności gospodarczej, spowodowane oddziaływaniem zarówno czynników cyklicznych jak i przypadkowych. Mniejszą zmienność wahań w przypadku zatrudnienia można wytłumaczyć faktem iż zawierane z pracownikami umowy o pracę mają dłuższy horyzont czasowy iż umowy na dostawy towarów.
Badania koniunktury umożliwiają także poznanie opinii przedsiębiorstw na temat ograniczeń działalności gospodarczej. Do najczęściej wskazywanych przez przedsiębiorców barier należą: niedostateczny popyt, zarówno krajowy jak zagraniczny, obciążenia podatkowe i niestabilność przepisów prawnych . Barierę popytową wskazuje największy odsetek badanych przedsiębiorstw. Zmienia się w zależności od zmian poziomu aktywności gospodarczej. W okresach spowolnienia wzrasta powyżej 70 procent badanej populacji, w okresach ożywienia spada do poziomu 20 – 30 procent. W obu sytuacjach wskazania przedsiębiorstw prywatnych różnią się od publicznych. W okresach największego spowolnienia, 2001 – 2002, 2008 -2009 odsetek przedsiębiorstw prywatnych wskazujących na barierę popytową kształtował się na poziomie 66 – 70 procent i był o 10 – 12 procent mniejszy niż firm publicznych. W okresach ożywienia wysokość odsetka firm prywatnych wskazujących na ograniczenie popytowe spadała do poziomu 33 – 37 procent. Było to podobnie o 9 do 13 punktów procentowych mniej niż dla firm publicznych. Ponieważ bariera popytowa jest klasycznym przykładem ograniczeń stwarzanych przez rynek, reakcje przedsiębiorstw prywatnych wskazują iż potrafią się one bardziej przystosować na warunków rynkowych.
Kolejne miejsca na liście barier w rankingu przedsiębiorstw zajmują obciążenia podatkowe i niestabilne przepisy prawne. Reakcje przedsiębiorstw na te bariery nie są już tak zróżnicowane. Zarówno w przypadku bariery podatkowej jak i prawnej odsetek przedsiębiorstw wskazujących na ich dotkliwość nie zmieniał się tak bardzo jak w przypadku bariery popytowej. Pewne zmniejszenie uciążliwości bariery podatkowej przedsiębiorstwa odczuwały w latach 1997 – 1999. Po tym okresie jej uciążliwość ponownie się nasilała, osiągając najwyższy poziom w roku 2003. Różnice w opiniach przedsiębiorstw prywatnych i publicznych były mniej zróżnicowane niż w przypadku bariery popytowej. Odsetek przedsiębiorstw prywatnych wskazujących tę barierę był od 3 do 8 procent niższy niż firm publicznych.
Krytyczne opinie przedsiębiorstw dotyczące przepisów prawnych są także mniej zróżnicowane. W tym przypadku trudno wskazać na okresy zmniejszania się uciążliwości tej bariery. Może w ostatnim okresie wskazuje na nią nieco mniej przedsiębiorstw, ale zmiana nie jest duża. Odwrotnie niż w poprzednich przypadkach, odsetek przedsiębiorstw prywatnych wskazujących na barierę prawną jest wyższy niż dla publicznych. Różnica wynosi od 2 do 10 punktów procentowych. Te wyniki wskazują iż przedsiębiorstwa prywatne lepiej radzą sobie z ograniczeniami kreowanymi przez rynek, natomiast silniej odczuwają niekorzystne regulacje, tworzone przez państwo. Potwierdzeniem tego faktu są działania na rzecz ograniczania ograniczeń o charakterze administracyjnym i prawnym, podejmowane przez organizacje przedsiębiorców prywatnych.
Zakończenie
Wyniki przeprowadzonej analizy wskazują na trwały rozwój sektora prywatnego w gospodarce polskiej od 1991 roku. Potwierdzają także hipotezę, iż przedsiębiorstwa prywatne szybciej potrafią się dostosować do zmieniających się warunków prowadzenia działalnosci gospodarczej. Decydujący wpływ na rozwój sektora prywatnego wywarła ujawniona na początku transformacji przedsiębiorczość polaków. O trwałości rozwoju sektora publicznego świadczą:
• rosnąca liczba podmiotów, działających w tym sektorze. W latach 1993 – 2008 liczba przedsiębiorstw prywatnych zwiększyła się prawie dwukrotnie. Obecnie jego udział w strukturze podmiotowej gospodarki przekracza 96 procent.
• rosnący udział sektora prywatnego w produkcie gospodarki. Wkład sektora prywatnego w tworzenie wartości dodanej brutto sięga 80 procent.
• zwiększający się udział zatrudnienia w sektorze prywatnym. Zatrudnienie w sektorze prywatnym stanowią obecnie prawie 85 procent zatrudnionych w przemyśle przetwórczym. W skali calej gospodarki udział ten nieznacznie przekracza 73 procent.
Trwałośc rozwoju sektora prywatnego potwierdzają zarówno dane ilościowe jak i dane jakościowe, gromadzone w badaniach koniunktury. Dane z badań koniunktury pozwalają także na okreslenie różnic w zachowaniach przedsiebiorstw prywatnych i publicznych. Przedsiębiorstwa prywatne są bardziej elastyczne, potrafią szybciej dostosować się do zmieniających się warunków działalności gospodarczej. Potwierdzają to zmiany produkcji, portfela zamówień i zatrudnienia w okresach cyklicznego i sezonowego spowalniania i zwiekszania się aktywności gospodarczej. Reakcje na bariery i ograniczenia dzialalności gospodarczej wskazują,iż sektor prywatny łatwiej pokonuje ograniczenia rynkowe, trudniej jest mu natomiast pokonać ograniczenia tworzone przez państwo.
Bibliografia
1. Adamowicz, E, Dudek, S, Pachucki, D, Walczyk, Synchronizacja cyklu koniunkturalnego polskiej gospodarki z krajami strefy euro w kontekście struktury tych gospodarek, opracowanie w ramach Raportu na temat pełnego uczestnictwa Rzeczpospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej NBP, 2008
2. Adamowicz, E, Podgórska, M. Sektor prywatny jako czynnik wzrostu gospodarczego. Rola przedsiębiorstw prywatnych w polskiej gospodarce, w: Gospodarka w okresie przemian, praca zbiorowa pod red. E. Adamowicz,1999
3. Adamowicz, E, Jóźwiak, J. Ograniczenia aktywności przedsiębiorstw, PiM IRG SGH nr 80, 2008
4. Balcerowicz, L, Zmiany instytucjonalne po socjalizmie, 2009
5. Winiecki, J, Formalne i nieformalne reguły postępowania w warunkach postkomunistycznej transformacji, w: Gospodarka w okresie przemian, ibidem, 1999
6. Winiecki, J (red) Polska niezakończona transformacja. Instytucjonalne bariery rozwoju gospodarczego, 1996
7. Winiecki, J The Private Sector after Communism, 2004
8. Zarnowitz, W, The Business Cycles: Theory, History, Indicators and Forecasting, 1992
Pliki:
Sektor_prywatny_po_1991r[1].doc
Elżbieta Adamowicz - TEP_maj_09[1].ppt
DSC_0070.JPG
DSC_0094.JPG
.jpg){kind=logo}
