"Instytucje i przedsiębiorczość"

Instytucje i Przedsiębiorczość
Tomasz Mickiewicz
(University College London i Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie)

Przedmiotem niniejszego artykułu jest omówienie, analiza i rozszerzenie wybranych wątków z pięciu prac profesora Jana Winieckiego poświęconych instytucjonalnym czynnikom warunkującym rozwój przedsiębiorczości oraz oddziaływaniu tej ostatniej na proces rozwoju gospodarczego. Autor niniejszego opracowania miał przyjemność być najpierw studentem a potem kolegą profesora Winieckiego na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w latach 80-tych i na początku lat 90-tych ubiegłego stulecia. Instytut Ekonomii KUL był w latach 80-tych unikalnym miejscem swobodnej dyskusji akademickiej, która poprzedziła upadek gospodarki nakazowo-rozdzielczej i późniejszy proces przemian gospodarczych. Kwestie przedsiębiorczości zajmowały w tej dyskusji poczesne miejsce i niemała w tym zasługa profesora Winieckiego, który konsekwentnie promował model wolnorynkowy i wskazywał na rolę swobodnej przedsiębiorczości w rozwoju gospodarczym. Omawiane tu artykuły stanowią dojrzały owoc tej linii myślenia.
W pierwszej części niniejszego opracowania omówimy prace profesora Winieckiego, rozbijając je na trzy główne elementy składowe. Pierwszy z nich dotyczy widzenia instytucji, w szczególności instytucji formalnych i nieformalnych. Drugi stawia pytanie o instytucje mające największy wpływ na przedsiębiorczość. Trzeci wątek odnosi się do kluczowego znaczenia przedsiębiorczości (‘prywatyzacji oddolnej’) w rozwoju gospodarczym Polski i krajów ościennych w ramach procesu przemian zapoczątkowanych w roku 1990. Ten ostatni wątek potraktujemy najbardziej skrótowo; nie dlatego, że jest on mniej ważny, lecz raczej z uwagi na ograniczone ramy obecnego opracowania – zasługuje on w pełni na odrębne potraktowanie.
W drugiej części przedstawimy rozwinięcie niektórych wątków przedstawionych tu prac. Zakończymy podsumowaniem i wnioskami na przyszłość, sugerując co w chwili obecnej może stanowić najciekawszy przedmiot badań na styku instytucji formalnych, instytucji nieformalnych i przedsiębiorczości.

1. Instytucje i zmiany instytucjonalne
Opublikowany w 2001 artykuł dotyczący formalnych i nieformalnych reguł (instytucji) wydaje się kluczowy wśród omawianych tu prac (Winiecki, 2001). Jest to opracowanie o charakterze najbardziej teoretycznym, ogólnym, które wprowadza warsztat pojęciowy stanowiący podstawę pozostałych artykułów.
Osią tego artykułu jest rozróżnienie pomiędzy instytucjami formalnymi i nieformalnymi, które stanowi podstawę do rozważenia dynamiki ich zmian,wzajemnego oddziaływania pomiędzy tymi dwoma sferami instytucji. Chodzi zatem o pytanie o źródła procesu zmian instytucjonalnych, ale również o pytanie o negatywne skutki wzajemnego niedostosowania się instytucji formalnych i nieformalnych, jako że zmiany w obu tych sferach nie muszą być zsynchronizowane. Tematyka tej pracy nawiązuje do jednego z centralnych wątków w bieżącej dyskusji teoretycznej w ekonomii (por. zwłaszcza: North, 1990), i stanowi tej dyskusji twórcze rozszerzenie i pogłębienie.
Artykuł wychodzi od obserwacji, że w dłuższym okresie istnieje tendencja w kierunku ustanowienia zgodności pomiędzy instytucjami formalnymi i nieformalnymi. Indywidualne zachowania (reprezentujące instytucje nieformalne) dostosowują się do reguł formalnych, za którymi stoi zwykle skuteczna sankcja prawna. Z drugiej strony, reguły formalne, które zbyt daleko odbiegną od praktyki zachowań (reguł nieformalnych), podlegają presji aby dostosować się do istniejących wzorów zachowań . Stąd długofalowa tendencja do równowagi.
Ta długofalową tendencja do równowagi określa mechanizm dośrodkowy, w kierunku zgodności reguł formalnych i nieformalnych. Nie określa jednak sama w sobie długofalowego kierunku zmian w systemie instytucjonalnym, nie wyznacza trendu tych zmian.
Co zatem określa zmiany instytucjonalne, które wychodzą poza nakreśloną powyżej tendencję do ‘dośrodkowej’ synchronizacji reguł formalnych i nieformalnych. Winiecki zauważa, że tam gdzie pojawia się innowacja instytucjonalna, zmiany mają zwykle ‘odśrodkowy’ charakter, w tym sensie, że dotyczą albo reguł nieformalnych, albo reguł formalnych, ale rzadko kiedy zmiany w obu tych elementach ulegają zsynchronizowanemu przesunięciu w kierunku nowej równowagi.
W sytuacji, kiedy bodziec do zmian pojawia się w obszarze reguł nieformalnych, może on wynikać ze zmiany w sferze przekonań i wartości ; może wynikać też ze zmian adaptacyjnych w zachowaniach w odpowiedzi na zmiany technologiczne . Zmiany adaptacyjne w sferze nieformalnej mogą nastąpić szybciej, pod wpływem presji nowych warunków, jednak mają one zwykle bardziej ewolucyjny charakter, bo z natury rzeczy są wynikiem konsensusu społecznego, a nie precyzyjnie skodyfikowanego ładu prawnego. Nawet jeśli początkowe bodźce występujące w instytucjach nieformalnych mają charakter nieciągły (jak na przykład w przypadku pojawienia się nowych ruchów religijnych), to ich upowszechnienie, dopóki oparte jest wyłącznie na nieformalnych kanałach społecznych (a więc zanim nastąpią bezpośrednie interakcje z systemem formalnym) ma charakter ewolucyjny.
Inaczej sprawa wygląda ze zmianami w systemie reguł formalnych, które mogą (choć nie muszą) przybrać natychmiastowy, radykalny charakter. Napięcie jakie tworzy wprowadzenie nowych reguł formalnych związane jest z koniecznością ich poznania, przyswojenia i wytworzenia się standardowej praktyki ich stosowania. Ważnym przykładem takiej sytuacji jest proces zmian w instytucjach formalnych w krajach byłego bloku sowieckiego, zapoczątkowany w 1990 roku. Jak zauważa Winiecki, nawet jeśli nowy porządek prawny przynosi docelową poprawę efektywności całego systemu ekonomicznego, to ta przejściowa faza niezgodności w instytucjach formalnych i nieformalnych oznacza przejściowe wyższe koszty transakcyjne.
Oczywiście koszty wprowadzenia nowych reguł formalnych są znacznie niższe, i prawdopodobieństwa przyjęcia się takiej innowacji w instytucjach formalnych znacznie wyższe, jeśli nowe reguły formalne stanowią kodyfikację i uniwersalizację istniejącej wcześniej praktyki nieformalnej . Problem krajów post-sowieckich polegał jednak na tym, że demontaż starego systemu oznaczał konieczność zmiany zarówno reguł formalnych i nieformalnych, i nie było większych możliwości oparcia się o te ostatnie w procesie tworzenia nowego prawa.
Oczywiście nie zawsze i nie wszędzie zmiany instytucjonalne okazują się korzystne. Z perspektywy ekonomii, zasadnicze znaczenie ma ocena możliwości i charakterystyki procesu zmian instytucjonalnych z punktu widzenia wspierania procesu tworzenia bogactwa. Zasadnicze pytanie, które stawia Winiecki, dotyczy tego jakie cechy systemu instytucjonalnego powodują, że proces zarówno adaptacji jak i synchronizacji w instytucjach formalnych i nieformalnych przebiega w kierunku większej efektywności i produktywności. Jak zauważa, „to co zostało określone tutaj jako zgodność [reguł formalnych i nieformalnych] nie zakłada jeszcze oceny stopnia efektywności danego systemu ekonomicznego” (Winiecki, 2001, s. 152). Koczownicze społeczeństwa afrykańskie mogą pozostawać w stanie równowagi, przy olbrzymich niewykorzystanych możliwościach efektywnościowych. Kluczowe znaczenie ma zatem nie sama zgodność instytucji formalnych i nieformalnych, lecz kierunek i możliwość zmian całego systemu.
Pierwszy problem polega tu na tym, że zmiany w instytucjach formalnych mogą mieć źródła nie tylko w presji ze strony grup społecznych które mogą zyskać na poprawie efektywności, ale wynikać również z „inicjatyw redystrybucyjnych” (Winiecki, 2001, s. 153). Te ostatnie mogą mieć charakter anty-efektywnościowy, przy skoncentrowanych korzyściach pewnych grup ekonomiczno-społecznych. Przykładowo, elity polityczne i militarne mogą realizować partykularne interesy przez wydatki zbrojeniowe i wojny, kosztem gospodarki cywilnej . Jedne grupy społeczne mogą zmieniać instytucje formalne, ograniczając prawa innych, w celu osiągania szerszych korzyści, jak na przykład oligarchia magnacka kosztem chłopstwa w Rzeczpospolitej przedrozbiorowej.
Dyskusja ta prowadzi nas do rozważenia kluczowej, trzeciej części pracy Winieckiego (2001) rozpatrującej warunki które powodują, że:
• system instytucjonalny generuje takie adaptacje reguł formalnych, które mają pro-efektywnościowy charakter, jak również że
• zmiany instytucjonalne są przyjmowane przy stosunkowo ograniczonych kosztach wynikających z nieuchronnych (przejściowych) niedostosowań pomiędzy sferą reguł formalnych i nieformalnych.
Pierwszą charakterystyką, która może dać taki pożądany efekt, wskazaną przez Winieckiego jest stopień decentralizacji władzy politycznej (lub, używając nieco innej terminologii, stopień ograniczeń nałożonych na arbitralne pole decyzji władzy wykonawczej). Oddzielenie władzy politycznej i religijnej („decentralizacja funkcjonalna”) było historycznie jednym z czynników tradycji cywilizacyjnej Zachodu, które miało pro-efektywnościowe skutki tworząc pole dla autonomicznych i pro-efektywnościowych zmian instytucjonalnych. Ważne znaczenie ma również „decentralizacja terytorialna”, która powoduje, że innowacje w regułach formalnych są lepiej dostosowane do lokalnych reguł nieformalnych, a zatem występuje mniejszy koszt dostosowań i mniejsze ryzyko odrzucenia. Ponadto, innowacje w skali lokalnej obciążone są mniejszym ryzykiem, ponieważ ewentualne niepowodzenie ma mniejszy zasięg. W efekcie, stopień innowacji i adaptacji jest większy, występują też pro-efektywnościowe elementy konkurencji między różnymi rozwiązaniami instytucjonalnymi. Winiecki zauważa pozytywną rolę decentralizacji w procesie pro-efektywnościowych reform instytucjonalnych w Chinach. Zauważmy, że te uwagi mają też ważne znaczenie w kontekście dyskusji dotyczącej kształtu ustrojowego Unii Europejskiej.
Druga cecha wskazana przez Winieckiego to metody zmian reguł formalnych oparte na szerszych interakcjach społecznych (consensusie), przeciwstawione sytuacji, kiedy władza polityczna ma większą swobodę w kształtowaniu instytucji formalnych. Im bardziej zmiany instytucjonalne oparte są na szerszych interakcjach, tym większa szansa, że reformy instytucji formalnych będą zgodne z regułami nieformalnymi, a zatem mniejsze będą napięcia i koszty transakcyjne po wprowadzeniu zmian. Jenak jak zauważa Winiecki, pewna komplikacja polega tu na tym, że o ile w dawniejszych autokratycznych formach ustrojowym presja zorganizowanych grup ekonomicznych w tworzeniu nowych instytucji miała często charakter pro-efektywnościowy (poszerzała bowiem sferę autonomii aktorów gospodarczych wobec aktorów politycznych), to we współczesnym systemie demokracji przedstawicielskiej, skutki oddziaływania takich grup nacisku mogą być anty-efektywnościowe, zgodnie z analizą Olson’a (1965) .
Po trzecie, znaczenie mają takie podstawy ustrojowe, które gwarantują autonomię funkcjonalną sfery ekonomicznej (wolność ekonomiczną). Wolność gospodarcza oznacza, że mniejsze są bieżące koszty transakcyjne wymiany i wyższa jest bieżąca efektywność gospodarki. Co ważniejsze jednak z punktu zagadnienia, które rozważamy, zwiększa się również „długookresową elastyczność” instytucjonalna (Winiecki 2001, za Neuber’em 1995), bowiem w warunkach wolności ekonomicznej, autoregulacja i oddolnie tworzone struktury regulujące wymianę gospodarczą same podlegają presji konkurencyjnej i odzwierciedlają zdecentralizowaną naturę informacji, doświadczeń i nieformalnych reguł postępowania.
Trzy powyżej opisane cechy wpływające na charakter zmian instytucjonalnych odnoszą się do instytucji „wyższego rzędu”, a więc instytucji, które określają podstawowy, konstytucjonalny czy też ustrojowy porządek danego państwa. Reasumując to co przedstawiliśmy powyżej: teza, którą argumentuje Winiecki jest taka, że te reguły ustrojowe wpływają na kierunek (pro-efektywnościowy bądź nie) oraz na koszty transakcyjne zmian instytucjonalnych wprowadzanych na niższym, bardziej szczegółowym poziomie reguł (instytucji) formalnych.
Jednak następny czynnik wskazany przez Winieckiego odnosi się już nie do wewnętrznych cech ustrojowych, lecz do stopnia otwartości (podatności) danego państwa na konkurencję ustrojową z zewnątrz. Z jednej strony mamy przykłady całkowicie zamkniętych systemów polityczno-ekonomicznych, takich jak Korea Północna, gdzie nieefektywne instytucje ekonomiczne utrzymywane są przy całkowitym odcięciu się od wpływów zewnętrznych. Z drugiej strony, mimo komunistycznej dyktatury, położona obok Chińska Republika Ludowa, była na tyle podatna na konkurencję zewnętrzną, że szybkie tempo rozwoju sąsiadujących z Chinami gospodarek rynkowych doprowadziło do zainicjowania procesu reform w samych Chinach.
Piąty czynnik wskazany przez Winieckiego zakorzeniony jest już nie w sferze instytucji formalnych lecz nieformalnych. Dotyczy korupcji. Jak zauważa Winiecki, korupcja może być odpowiedzią na postrzeganą nieefektywność bądź brak legitymizacji instytucji formalnych i powoduje, że w praktyce ich oddziaływanie ulega modyfikacji. O ile w pewnych sytuacjach nie jest ona niczym więcej, niż sposobem uzyskiwania prywatnych korzyści przez przedstawicieli administracji, to w innych jej skutkiem może być również stępienie oddziaływania pewnych anty-efektywnościowych reguł formalnych. Problem jednak w tym, że bez względu na jej charakter i źródła, utrzymująca się w dłuższym okresie korupcja ulega utrwaleniu jako utrwalona instytucja nieformalna. Ta autonomizacja korupcji powoduje z kolei, że zmiany w instytucjach formalnych, nawet jeśli mają charakter pro-efektywnościowy są trudniejsze do wprowadzenia, ponieważ w warunkach rozpowszechnionej korupcji, funkcjonowanie każdych instytucji formalnych, w tym również tych pro-efektywnościowych jest mniej skuteczne.
I w końcu, dochodzimy do ostatniej sfery jaką jest stanowiący najwyższy poziom instytucji nieformalnych: system wartości kulturowych. Przy czym, jak zauważa Winiecki (w ślad za North’em, 1990), prawdopodobieństwo wprowadzenia zmian instytucjonalnych niezgodnych z systemem wartości kulturowych jest wprost proporcjonalne do potencjalnych pro-efektywnościowych korzyści wynikających ze zmian, i odwrotnie proporcjonalne do tego, w jakim stopniu dane zmiany postrzegane są jako niezgodne z podstawowym zbiorem wartości uznawanym przez dane społeczeństwo.

2. Instytucje i przedsiębiorczość
Opublikowane trzy lata później opracowanie (Winiecki, 2004) przynosi rozwinięcie tych wątków, stawiając pytanie o wyznaczniki instytucjonalne wspierające przedsiębiorczość gospodarczą. Jak słusznie zauważa Winiecki, dyskusja dotycząca przedsiębiorczości w okresie zmian instytucjonalnych po upadku komunizmu, była głównie skoncentrowana na niższym poziomie instytucjonalnym, w szczególności na formalnych barierach wejścia na rynek. Nie kwestionując znaczenia tych ostatnich, Winiecki zauważa, że rozwój przedsiębiorczości jest daleko bardziej warunkowany cechami na wyższym, ustrojowym poziomie instytucji. Jest to ten sam obszar instytucjonalny, jaki Winiecki (2001) odnosi do czynnikom sprzyjającym zmianom instytucjonalnych, jak to przedstawiliśmy w poprzedniej części. Uogólniając, można zatem powiedzieć, że przedsiębiorczość instytucjonalna (w sensie innowacji instytucjonalnych) i przedsiębiorczość gospodarcza (którą rozważamy tutaj) mają wspólne źródła.
Jakie zatem cechy ustrojowe wspierające przedsiębiorczość wskazuje Winiecki (2004)?
Pierwsza z tych cech dotyczy tego, co powyżej opisywaliśmy jako ograniczenia nałożone na arbitralne działanie władzy wykonawczej. Winiecki zauważa, że przedsiębiorczość, związana zawsze z inwestowaniem kapitału fizycznego i/lub ludzkiego, jest w dłuższym okresie uwarunkowana przekonaniami (potencjalnych) przedsiębiorców dotyczącymi stabilności danych reguł gry. Stabilność oznacza że zwiększa się skłonność do inwestowania i wydłuża się horyzont inwestycyjny. Stąd znaczenie podstaw ustrojowych, które tę stabilność gwarantują.
Zastosowanie tej perspektywy pozwala wyjaśnić dlaczego same reformy instytucjonalne niższego szczebla (liberalizacja gospodarcza) mogą nie przynieść oczekiwanych efektów. Dzieje się tak, jeśli są obciążona niską wiarygodnością, ponieważ wprowadzane są przez taką władzę wykonawczą, która nie jest ograniczana w swoim działaniu, i może w każdej chwili zmienić swoje decyzje, odwołując reformy. Dobrym, przytoczonym tu przez Winieckiego przykładem jest liberalizacja działalności gospodarczej wprowadzona w Polsce w schyłkowym okresie komunizmu, pod koniec lat 80-tych. Liberalizacja ta przyniosła ograniczone rezultaty, ponieważ stojący za nią rząd nie dawał dostatecznych gwarancji stabilności takiej polityki. W szczególności, niska wiarygodność rządu, a zatem i wprowadzanych reform, zniechęcała do długookresowych inwestycji, a więc tych o większym znaczeniu gospodarczym.
Drugą cechą wspierającą przedsiębiorczość gospodarczą (która również pojawiła się powyżej w kontekście wyznaczników przedsiębiorczości instytucjonalnej) jest ustrojowa gwarancja autonomii sfery gospodarczej. Reguły formalne, które stanowią podstawę autonomii sfery gospodarczej, to reguły, które stanowią podstawę stabilnych praw własności, określane przez Winieckiego terminem ‘państwa prawa’ (Rechtstaat). Chodzi to o skuteczną, trwałą i jednoznaczną ochronę przed wywłaszczeniem zarówno ze strony aktorów prywatnych (przestępców) jak i aktorów rządowych.
Można zauważyć, że to o czym tu mówimy stanowi nieco inny aspekt spójnej formacji ustrojowej promującej wolność gospodarczą i łączy się ściśle z poprzednią cechą: rządy prawa z definicji stanowią barierę dla arbitralnych działań władzy wykonawczej, i odwrotnie, nie można wyobrazić sobie rządów prawa, tam gdzie własność prywatna poddana jest ciągłemu ryzyku wywłaszczenia ze strony administracji rządowej.
Trzecia fundamentalna pro-przedsiębiorcza cecha ustrojowa, jaką identyfikuje Winiecki znajduje się w obrębie instytucji nieformalnych. Chodzi tu o uogólnione zaufanie, czyli zaufanie jakie wykazują aktorzy gospodarczy w interakcjach zarówno z innymi nieznajomymi aktorami prywatnymi, jak i w interakcjach z aktorami reprezentującymi administrację rządową (Fukuyama, 1995). Niski poziom zaufania oznacza, że koszty transakcyjne przedsiębiorczości rosną, a horyzont czasowy przedsiębiorców ulega skróceniu.
Jak zauważa Winiecki, uogólnione zaufanie, które pozostaje w obszarze instytucji (reguł) nieformalnych, umacnia się w warunkach istnienia ograniczonej władzy wykonawczej i rządów prawa, to jest formalnych podstaw ustrojowych opisanych powyżej. W szczególności, uogólnione zaufanie umacnia się w warunkach autonomii sfery gospodarczej (wyznaczonej przez rządy prawa) jak również tam gdzie istnieje rozwinięte społeczeństwo obywatelskie (co z kolei jest pochodną pierwszej cechy ustrojowej, a mianowicie ograniczeń ustrojowych jakim podlega władza wykonawcza). Zauważmy jednak (używając podobnego argumentu jaki Winiecki stosuje w odniesieniu do korupcji, powyżej), że o ile uogólnione zaufanie podlega wpływom instytucji formalnych, to jednocześnie nabiera ono autonomicznego charakteru, z uwagi na to, że odpowiadające mu postawy społeczne mają trwały charakter i nie podlegają szybkim zmianom, nawet jeśli zmianie ulegnie formalne otoczenie instytucjonalne.
Ta trwałości (autonomizacja) instytucji nieformalnych ma znaczenie dla procesu odbudowywania przedsiębiorczości po upadku komunizmu w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Winiecki zauważa, że długi czas jaki zajmuje zwykle ewolucja instytucji nieformalnych oznacza, że na bieżące postawy oddziaływuje nie tylko okres komunizmu (a w szczególności rozmiary zniszczeń społeczeństwa obywatelskiego, różne w różnych krajach, w dużym stopniu z uwagi na długość trwania okresu komunistycznego), ale również starsze, pre-komunistyczne instytucje nieformalne (i tradycja instytucji formalnych dotyczących ograniczeń władzy wykonawczej i wolności gospodarczej).

3. Przedsiębiorczość a reformy instytucjonalne; prywatyzacja odgórna i oddolna
Kolejne artykuły Winieckiego(2000, 2001, 2002 i 2004) przedstawiają zastosowanie przedstawionej powyżej teorii instytucjonalnej do zagadnienia rozwoju i roli przedsiębiorczości w gospodarkach transformujących się, w szczególności w Polsce, jak również w Czechach i na Węgrzech, w porównaniu z Rosją. Punkt wyjścia stanowi dobrze udokumentowany empirycznie argument, który pokazuje, że to właśnie nowo-powstający sektor przedsiębiorczości („prywatyzacja oddolna”) był głównym źródłem dynamizmu gospodarczego w krajach Europy Środkowej (lecz nie w Rosji), w kontraście zarówno z firmami państwowymi jak i z firmami sprywatyzowanymi.
To spostrzeżenie prowadzi do dwu interesujących pytań. Po pierwsze, jakie czynniki w otoczeniu instytucjonalnym przyczyniły się do szybszego rozwoju przedsiębiorczości w jednych krajach, niż w innych. Po drugie, co było źródłem konkurencyjnej przewagi sektora prywatnego.
Odpowiadając na pytanie pierwsze (o źródła przedsiębiorczości), Winiecki porównuje Europę Środkową z Rosją. Reguły formalne niższego rzędu w Rosji (w tym te dotyczące bezpośrednio przedsiębiorczości jak bariery wejścia i wysokość podatków) nie są koniecznie gorsze, a w pewnych przypadkach nawet lepsze niż w krajach środkowo-europejskich. Oznacza to, że źródła niedorozwoju przedsiębiorczości w Rosji tkwią gdzie indziej. Należy ich szukać na poziomie instytucji wyższego rzędu: arbitralnej władzy wykonawczej, braku rządów prawa oraz braku uogólnionego zaufania (i wynikającej ze wszystkich tych trzech fundamentalnych cech ustrojowych, szeroko rozpowszechnionej korupcji).
Nie oznacza to, że bariery instytucjonalne niższego rzędu nie mają znaczenia dla przedsiębiorczości, oznacza to jedynie, że ich waga jest relatywnie mniejsza: ich usunięcie nie przyniesie fundamentalnej poprawy tam gdzie fundamenty ustrojowe pozostaną słabe. Warto jednak zwrócić uwagę również na bariery niższego rzędu, i tu Winiecki (2003) nawiązuje do wcześniejszych opracowań empirycznych (Balcerowicz i in., 1999). Wśród barier niższego rzędu, Winiecki identyfikuje trzy podstawowe obszary: opodatkowanie, otoczenie regulacyjne i dostęp do finansowania. Przedsiębiorcy w Europie Środkowej podlegają obciążeniom podatkowym, które są wyższe niż w Europie Zachodniej, mają do czynienia z trudnym otoczeniem regulacyjnym a ich dostęp do finansowania jest bardziej ograniczony.
Przejdźmy teraz do drugiego pytania. Skąd bierze się konkurencyjna przewaga nowych firm prywatnych w porównaniu nie tylko z firmami państwowymi ale również i z firmami sprywatyzowanymi? Winiecki (2002) wskazuje ponownie na znaczenie instytucji nieformalnych (kultury organizacyjnej i wzorów zachowań) na poziomie mikro – tj. na poziomie przedsiębiorstwa. W firmach sprywatyzowanych, relacje wewnątrz przedsiębiorstwa „zmieniają się dość wolno pod wpływem zewnętrznego otoczenia rynkowego i pro-efektywnościowej presji właścicielskiej wewnątrz firmy” (Winiecki, 2002, s. 18-19). Inaczej jest w nowych firmach prywatnych, gdzie nawet pracownicy obciążeni wcześniejszymi niekorzystnymi nawykami z czasów gospodarki nakazowo-rozdzielczej, „przystosowują się szybciej /.../ w nowym otoczeniu pracy z odpowiednią strukturą bodźców” (Winiecki, 2002, s.19).

4. Dyskusja: instytucje

4.1. Instytucje : ochrona praw własności; oddziaływanie na przedsiębiorczość
Jak przedstawialiśmy powyżej, Winiecki (2004, s.145) wskazuje na „wolność, prawo i porządek, oraz uogólnione zaufanie” jako ustrojowe podstawy stanowiące fundament dla przedsiębiorczości, zarówno instytucjonalnej (w sensie zdolności adaptacyjnej i ewolucyjnej systemu) oraz tradycyjnie rozumianej przedsiębiorczości gospodarczej. Skupimy się na razie na dwu pierwszych elementach, które przynależą do sfery instytucji formalnych (wyższego rzędu, ustrojowych, konstytucyjnych). Jak przedstawialiśmy powyżej, tak rozumiane postawy ustrojowe („konstytucja wolności” w ujęciu Hayek’a (2007 [1960])) są zbiorem wzajemnie powiązanych elementów. W szczególności, ograniczenia nałożone na arbitralne działania władzy wykonawczej oraz rządy prawa są ściśle współzależne.
Całość tak widzianych podstaw ustrojowych znajduje swój efekt w systemie praw własności, który z kolei jest elementem definiującym swobodną wymianę gospodarczą i szerzej: gospodarkę rynkową. Prawo do własności można opisać węziej jako efekt dyskutowanych tu podstaw ustrojowych, bądź szerzej jako ich cechę definicyjną. O ile, pierwsze podejście ma swoje zalety, to w najnowszej literaturze ekonomicznej przeważać zaczyna takie szersze spojrzenie na prawa własności, które umiejscawia je w centrum dyskutowanych tu podstaw ustrojowych. W tym ujęciu, prawa własności zawierają dwa kluczowe elementy:
• wolność od "arbitralnych działań ze strony aktorów politycznych" (Dyck 2001), w szczególności ze strony administracji rządowej, które mogą prowadzić do (częściowego lub całkowitego) wywłaszczenia przez państwo,
• ochrona przed wywłaszczeniem prywatnym, obejmująca skuteczny system wymiaru sprawiedliwości i egzekwowania prawa, szczególnie w zakresie ochrony prywatnych umów gospodarczych.
Levine (2005), oraz Acemoglu i Johnson (2005) uważają, że wymiar pierwszy, ściśle związany z systemowymi ograniczeniami nałożonymi na władzę wykonawczą, a więc nakładający się koncepcyjnie na pojęcie wolności politycznej, jest bardziej istotny. Jednak, jak już zauważyliśmy, oba wymiary są ze sobą wyraźnie powiązane. Rządy prawa (praworządność) i skuteczne egzekwowanie praw własności (wymiar drugi) chronią przed arbitralnym wywłaszczeniem zarówno państwowym, jak i prywatnym. W sytuacji przeciwnej, niedoskonały system ochrony umów prywatnych tworzy próżnię, w której ci, których (szeroko rozumiana) władza jest silniejsza, zyskują więcej. Pozycje władzy są zazwyczaj chronione poprzez powiązania polityczne. A zatem zagrożenia wywłaszczeniem prywatnym i wywłaszczeniem państwowym są ze sobą powiązane. W szczególności, tam gdzie występują silne (nieformalne) powiązania pomiędzy wpływowymi aktorami prywatnymi a władzą publiczną, to dostęp do ochrony praw własności może być w praktyce nierównomierny (Sonin, 2003) i mamy do czynienia ze zjawiskiem kapitalizmu politycznego. Sytuacja ta ma niekorzystny wpływ na zakres przedsiębiorczości definiowanej dynamicznie, jako wchodzenie na rynek (bądź przez tworzenie nowych przedsiębiorstw bądź przez samozatrudnienie). Występują dwa niekorzystne efekty:
• Niedostateczna ochrona praw własności ma negatywny wpływ na skalę wchodzenia na rynek nowych przedsiębiorców; efekt ten dominuje nad negatywnym efektem barier wejścia (reguł instytucjonalnych niższego rzędu) (Aidis et al., 2007). Wyniki empiryczne potwierdzają tu w pełni intuicje teoretyczne dyskutowane powyżej, a przedstawione w pracy Winieckiego (2004). O ile biurokratyczne bariery wejścia stanowią istotny koszt w początkowej fazie, to dla projektu o wystarczająco wysokiej wartości bieżącej netto, taki jednorazowy koszt nie musi stanowić decydującej przeszkody; ważniejsze jest długookresowe ryzyko jakiemu podlega działalność gospodarczej, wynikające z arbitralnych interwencji administracji i możliwości (szeroko rozumianego) wywłaszczenia, zarówno ze strony przedstawicieli administracji rządowej jak i aktorów prywatnych (to ostatnie: w wyniku niemożliwości skutecznej egzekucji kontraktów prywatnych bądź ochrony przed kradzieżą czy zawłaszczeniem).
• Przy niedostatecznej ochronie praw własności, nasila się zjawisko, które określiliśmy gdzie indziej mianem ‘insider entrepreneurship’ (przedsiębiorczości insiderskiej’): wchodzenie na rynek zostaje ograniczone do aktorów gospodarczych, którzy już funkcjonują na rynku; a zatem aspekt nowości jest pozorny, ponieważ przedsiębiorstwa tworzą ci, którzy mają już oparcie w okrzepłych strukturach kapitalizmu politycznego. Sytuacja taka występuje na przykład w Rosji (Aidis et al., 2008).

4.2. Ochrona praw własności: wskaźniki empiryczne
W wymiarze empirycznym te ogólne ujęcie praw własności przekłada się na konkretne oceny uzyskane w wyniku badań realnych gospodarek. W tabeli 1 zawarte zostały wskaźniki opracowane przez Heritage Foundation/The Wall Street Journal dla gospodarek transformujących się, a także – dla każdego wskaźnika oddzielnie – ranking (uszeregowanie) poszczególnych krajów w klasyfikacji ogólnoświatowej.
W szczególności, indeks ochrony praw własności jest wyznacznikiem jakości praw własności. Wysoka wartość indeksu oznacza, że własność prywatna jest oparta na stabilnych gwarancjach ustrojowych, a wymiar sprawiedliwości sprawnie i szybko egzekwuje zawarte umowy; ci którzy przywłaszczają sobie cudzą własność są skutecznie karani, a wywłaszczanie własności prywatnej nie występuje (Beach i Kane, 2008).
Powiązany jest z nim ściśle indeks wolności od korupcji, bowiem korupcja powinna być postrzegana w zasadzie jako skutek, w różny sposób wynikający z niedostatecznych rządów prawa i umożliwiający wymuszanie korzyści przez aktorów politycznych i administrację (Tanzi, 1998).

Tabela 1. Ochrona praw własności i wolność od korupcji, 2008.
Lp. Kraj Prawa własności Ranking Wolność od korupcji Ranking
1 Polska 50 44 37 61
2 Bułgaria 30 85 40 57
3 Czechy 70 26 48 45
4 Estonia 90 1 67 25
5 Litwa 50 44 48 45
6 Łotwa 55 41 47 48
7 Rumunia 30 85 31 84
8 Słowacja 50 44 47 48
9 Słowenia 50 44 64 30
10 Węgry 70 26 52 40
Średnia 1-10 55 48
11 Albania 30 85 26 110
12 Armenia 35 81 29 91
13 Azerbejdżan 30 85 24 126
14 Białoruś 20 137 21 150
15 Bośnia 10 143 29 95
16 Chorwacja 30 85 34 67
17 Czarnogóra - - - -
18 Gruzja 35 81 28 95
19 Kazachstan 30 85 26 110
20 Kirgizja 30 85 22 138
21 Macedonia 30 85 27 103
22 Mołdowa 50 44 32 78
23 Mongolia 30 85 28 95
24 Rosja 30 85 25 119
25 Serbia - - - -
26 Tadżykistan 30 85 22 138
27 Turkmenistan 10 143 22 143
28 Ukraina 30 85 28 95
29 Uzbekistan 30 85 21 146
Średnia 11-29 29 26
Źródło: Dane Heritage Foundation.

Po prawie dwudziestu latach transformacji instytucjonalnej zróżnicowanie wyników jest uderzające. W odniesieniu do ochrony praw własności, Estonia zajmuje w rankingu najwyższe miejsce nie tylko w całej grupie gospodarek transformujących się, ale również w odniesieniu do całej populacji światowej, z wynikiem porównywalnym do Wielkiej Brytanii, USA i Niemiec. Na drugim końcu spektrum, wyniki Bośni oraz Turkmenistanu są tak samo niskie jak niereformowanej, komunistycznej Kuby. Ogólnie rzecz biorąc, wyniki pierwszej grupy nowych państw członkowskich UE są znacznie lepsze niż krajów b. ZSRR (poza krajami bałtyckimi) i państw bałkańskich (w tym dwóch nowych członków UE, czyli Bułgarii i Rumunii oraz kandydującej do UE Chorwacji).
Analiza miejsca Polski pokazuje, że nasz kraj pozostaje nieco poniżej średniej dziesięciu nowych państw członkowskich Unii Europejskiej. Dotyczy to zarówno ochrony praw własności, jak i wolności od korupcji. W szczególności zwraca uwagę stosunkowo słaba ocena w tej ostatniej kategorii, która kontrastuje z wysoką wagą walki z korupcją, jaką deklarowały kolejne polskie rządy poczynając od roku 2005. W kategorii wolności od korupcji Polska, z 61 miejscem w rankingu światowym, zajmuje dalekie przedostatnie miejsce w grupie nowych krajów członkowskich (przed Rumunią), a w szerszej perspektywie wszystkich gospodarek transformujących się, lokuje się pomiędzy Bułgarią (57 pozycja w rankingu światowym) a Chorwacją (67 pozycja w rankingu światowym). Sugeruje to, że o ile oczywiście zwalczanie korupcji metodami policyjnymi jest ważne, to jej wykorzenienie zależy bardziej od usunięcia arbitralnych elementów w systemie administracji i ograniczenia pola interwencji gospodarczej.
Dostępne w literaturze światowej dane porównawcze umożliwiają również zestawienie wyników badań empirycznych dla gospodarek transformujących się w odniesieniu do trzech bardziej szczegółowych wskaźników dotyczących ochrony kontraktów. Wchodzimy tu zatem w analizę drugiego elementu definiującego prawa własności (zobacz powyżej). W szczególności, w oparciu o wyniki badań empirycznych Banku Światowego dysponujemy następującymi wskaźnikami:
• Liczba procedur niezbędnych do wyegzekwowania standardowej płatności wynikającej z umowy kupna sprzedaży,
• Przeciętny czas potrzebny na prawne wyegzekwowanie należnej płatności wynikającej z umowy kupna-sprzedaży,
• Koszt (administracyjno-sądowy) wyegzekwowania tej płatności określony procentowo w odniesieniu do należnej kwoty.
Dane te zamieszczone zostały w tabeli 2 i uzupełnione o ranking w odniesieniu do wszystkich badanych krajów świata.

Tabela 2. Wskaźniki kosztów egzekucji prywatnych umów, 2008.
Lp. Kraj Liczba procedur Czas egzekucji Koszt egzekucji Ranking światowy
1 Polska 38 830 10,0 68
2 Bułgaria 40 564 22,2 90
3 Czechy 27 820 33,0 97
4 Estonia 36 425 17,3 29
5 Litwa 30 210 23,6 18
6 Łotwa 27 279 12,9 3
7 Rumunia 32 537 19,9 37
8 Słowacja 30 565 25,7 50
9 Słowenia 32 1350 18,6 79
10 Węgry 33 335 13,0 12
Śred. 1-10 32 592 20 48
11 Albania 39 390 31,8 74
12 Armenia 50 285 19,0 64
13 Azerbejdżan 39 267 18,5 30
14 Białoruś 28 225 23,4 16
15 Bośnia 38 595 38,4 126
16 Chorwacja 38 561 13,8 45
17 Czarnogóra 49 545 25,7 131
18 Gruzja 36 285 29,9 42
19 Kazachstan 38 230 22,0 28
20 Kirgizja 39 177 22,0 32
21 Macedonia 39 385 33,1 84
22 Mołdowa 31 365 16,6 17
23 Mongolia 32 314 26,1 27
24 Rosja 37 281 13,4 19
25 Serbia 36 635 28,4 101
26 Tadżykistan 34 295 20,5 23
27 Turkmenistan - - - -
28 Ukraina 30 354 41,5 46
29 Uzbekistan 42 195 22,2 48
Śred. 11-29 37 364 25 53
Źródło: dane Banku Światowego.

Porównanie wyników w tabelach 1 i 2 prowadzi do interesujących wniosków. Tabela 1 przedstawia ogólną ocenę ochrony praw własności, z ważnym elementem ryzyka wywłaszczenia ze strony rządu. Widać z niej wyraźnie, że nowe państwa członkowskie Unii Europejskiej wypadają znacznie lepiej niż gospodarki transformujące się, które znalazły się poza Unią (w tym Rosja). Różnice te wynikają z ogólnych cech ustroju demokratycznego, konstytucyjnych ograniczeń nałożonych na władzę wykonawczą, podziału władzy, roli wolnych środków masowego przekazu w kontrolowaniu władzy i respektowania rządów prawa w nowych krajów członkowskich. Stwarza to warunki bezpieczeństwa własności i zachęca do przedsiębiorczości, inwestowania i budowania nowoczesnych struktur gospodarczych. Jednocześnie z tabeli 2 widać wyraźnie, że barierą rozwoju w tych krajach pozostają niewydolne systemy sądownicze, a więc też ochrona prywatnych kontraktów opartych na realizacji praw własności. Przeciętny ranking dla nowych państw członkowskich jest bardzo zbliżony do rankingu gospodarek transformujących się poza Unią. Co więcej, zwraca uwagę fakt szczególnie niskiej pozycji trzech krajów środkowo-europejskich: Czech, Polski i Słowacji. Bliższe przyjrzenie się wynikom pokazuje, że te trzy kraje wyglądają szczególnie źle w kategorii czasu, jaki zajmuje sądowy proces wyegzekwowania prywatnej umowy. W Polsce sądowe wyegzekwowanie należnej płatności zajmuje sporo ponad dwa lata i jest to drugi najgorszy wynik w całej grupie omawianych tu krajów. Odnotować jednak należy postęp, jaki dokonał się tu w ciągu ostatniego roku. O ile czas wyegzekwowania standardowej umowy na drodze sądowej w 2008 jest szacowany na 830 dni, to jeszcze w 2007 wynosił on 980 dni, czyli prawie trzy lata. W efekcie, Polska przesunęła się w światowym rankingu ochrony prywatnych umów z miejsca 74 na obecne 68.

4.3. Co wypełnia „pustkę instytucjonalną”?
W przypadku, gdy prawa własności są źle chronione, znaczenia nabierają instytucje nieformalne. Jeśli instytucje nieformalne oparte są na zgromadzonym kapitale społecznym i silnym społeczeństwie obywatelskim, to - podtrzymywane „od dołu” – „uogólnione zaufanie” wspiera, a może nawet w pewnym stopniu zastąpić, porządek formalny. Niestety w systemie realnego socjalizmu autonomiczna „tkanka społeczna" została zniszczona a jej odbudowanie jest procesem powolnym. W tej sytuacji, określanej mianem „pustki instytucjonalnej” (Khanna i Palepu, 1997), nieformalny porządek może zostać narzucony "z góry" przez grupy dysponujące środkami przymusu, w tym przez działających poza porządkiem prawnym przedstawicieli administracji państwowej, nieformalne grupy nacisku, przestępczość zorganizowaną, czy ich łączne działania (Varese, 2005).
Porównując znaczenie wymienionych tu grup oddziaływania można stwierdzić że chociaż dezorganizacja dawnej gospodarki nakazowej doprowadziła w latach 90. do czasowego wzrostu przestępczości zorganizowanej, sytuacja na początku lat 2000. wydaje się być inna. Analiza danych z badań Banku Światowego pt. "Doing Business" wskazuje, że w gospodarkach transformujących się problemem nie jest skala szkód wywołanych przestępczością, tak charakterystyczna dla wielu krajów Ameryki Łacińskiej. Na przykład, biorąc pod uwagę państwa o porównywalnym poziomie PKB per capita widzimy, że przeciętne straty przedsiębiorstw z powodu kradzieży, rabunków, aktów wandalizmu i podpaleń wyrażone jako procent sprzedaży wyniosły 5,31% w Gujanie, 3,85% w Salwadorze, ale tylko 0,15% w Rumunii, 0,31% w Kazachstanie i 0,52% w Rosji. W gospodarkach transformujących się jest jednak bardziej prawdopodobne, że w przypadku niedoskonałej ochrony praw własności, stabilne reguły formalne są zastępowane przez arbitralną interwencję ze strony przedstawicieli administracji państwowej przy zachowaniu niektórych nawyków odziedziczonych po okresie gospodarki nakazowej.
Zgodnie z tym, dla gospodarek transformujących się, liniowe uporządkowanie reform ustrojowych przebiega pomiędzy arbitralną interwencją państwa w punkcie początkowym a praworządnością jako celem ostatecznym.

4.4. Instytucje a przedsiębiorczość: indywidualna percepcja obszaru kontroli, kompetencji i tolerancja ryzyka
Aby zrozumieć lepiej wpływ instytucji ustrojowych na przedsiębiorczość należy przyjrzeć się dokładniej ogniwom pośrednim łączącym oba te zjawiska. Przedsiębiorczość ma swoje źródła w indywidualnych czynnikach poznawczych, które wpływają na percepcje istniejących w otoczeniu możliwości, przez potencjalnych przedsiębiorców. Bardziej konkretnie, te czynniki poznawcze obejmują dwa elementy (Harper, 2003):
• Pierwszy element określany jest jako percepcja “obszaru indywidualnej kontroli”. Dotyczy on postrzegania mechanizmu wpływu w otoczeniu. Bardziej konkretnie, chodzi o to, na ile potencjalni przedsiębiorcy przekonani są, że realne zmiany, które mogą pojawić się w otoczeniu zależą od indywidualnych działań. Ten element determinuje, czy potencjalni przedsiębiorcy postrzegają w otoczeniu atrakcyjne możliwości działania.
• Drugi element dotyczy percepcji własnej skuteczności (ocena własnych kompetencji), a zatem tego, w jakim stopniu dana jednostka jest przekonana, że posiada umiejętności i zdolności potrzebne do zrealizowania tych zewnętrznych możliwości. Ocena własnych kompetencji zależna jest od indywidualnych cech potencjalnych przedsiębiorców, ich pochodzenia społeczno-ekonomicznego i wyuczonych postaw. Pozytywny wpływ może mieć na nią kształcenie, zdobywanie nowych umiejętności i wiedzy.
Otoczenie instytucjonalne odgrywa z kolei kluczową rolę wpływając na pierwszy element: postrzegany zakres „obszaru indywidualnej kontroli”. W szczególności, dobrze funkcjonujące postawy ustrojowe, które dyskutowaliśmy powyżej, tworzą warunki wolności gospodarczej i powodują, że potencjalni przedsiębiorcy są przekonani, że w gospodarce istnieje mechanizm przyczynowo-skutkowy łączący nowe inicjatywy gospodarcze z sukcesem ekonomicznym. Pojawia się zatem motywacja do wchodzenia na rynek. W szczególności, „instytucje praw własności mają ważny wymiar psychologiczny który zwiększa nasze poczucie indywidualnej kontroli” i w ten sposób wspiera przedsiębiorczą uwagę i poszukiwanie nowych możliwości działań gospodarczych (Harper 2003, s.74).
Z punktu widzenia percepcji przez (potencjalnych) przedsiębiorców szczególne ważne jest aby prawa własności nie ograniczone były do gwarantowania status quo, ale również obejmowały prawo do zatrzymania we własnym posiadaniu nowo odkrytych bądź wytworzonych zasobów, co ma kluczowe znaczenie dla odkryć, innowacji i tworzenia nowych zasobów (Harper, 2003).
Podobnie jak słabe prawa własności, korupcja rozrywa postrzegany związek między indywidualnymi działaniami gospodarczymi a sukcesem gospodarczym. Jak pokazują nasze własne badania, korupcja postrzegana przez przedsiębiorcę w otoczeniu, jest najważniejszym czynnikiem zniechęcającym do zwiększania skali działalności, to jest do wzrostu własnych firm (Aidis i Mickiewicz, 2006).

Obok oceny własnej skuteczności i postrzeganym w otoczeniu obszarem kontroli indywidualnej, które dyskutowaliśmy powyżej, trzecim ważnym elementem psychologicznym stanowiącym podstawę przedsiębiorczości jest skłonność do podejmowania ryzyka. Istotą przedsiębiorczości jest element nowości, a wejście na rynek zawsze wiąże się z elementem ryzyka. I tak, przykładowo, Ardagna and Lusardi (2008) znajdują empirycznie, że stopień obawy przed niepowodzeniem (który jest empirycznym wskaźnikiem negatywnej percepcji ryzyka) jest znaczącym statystycznie czynnikiem wpływającym na przedsiębiorczość. Związek z otoczeniem instytucjonalnym jaki pojawia się w tym kontekście dotyczy tego, że w wielu krajach na wyższym poziomie rozwoju zakres ubezpieczeń społecznych tworzy „kulturę zależności”, utrwalając nieformalne reguły zachowań i postawy, dla których odpowiedzialność za własny los i gotowość do ponoszenia ryzyka związanego z indywidualnym wyborem w sferze gospodarczej kurczy się a oczekiwanie inicjatywy przenoszone jest na administrację rządową.

4.5 Ilustracja empiryczna: Rosja
Aby zilustrować powyższą dyskusję, i pokazać związki między instytucjami, postawami i przedsiębiorczością, wróćmy do przykładu Rosji, który Winiecki (2000, 2004) trafnie wskazuje jako ilustracje tego, że podstawy ustrojowe mają większe znaczenie jako wyznaczniki przedsiębiorczości, niż reguły formalne niższego rzędu. Rosja charakteryzuje się najniższym poziomem przedsiębiorczości, definiowanej jako udział jednostek w wieku produkcyjnym zaangażowanych w tworzenie nowych przedsiębiorstw i rozwijających nowe przedsiębiorstwa (do 3,5 roku działalności), wśród 42 krajów które uczestniczyły w najnowszych dostępnych badaniach Global Entrepreneurship Monitor. Rysunek 1 poniżej pokazuje zakres przedsiębiorczości w Rosji na tle wybranych krajów.

Rysunek 1. Zakres przedsiębiorczości prywatnej w roku 2007 (GEM)

Źródło: Global Entrepreneurship Monitor

Jak pokazuje Winiecki (2000, 2004) i jak ilustrujemy to dodatkowo w tabeli 1 powyżej, Rosja charakteryzuje się cechami ustrojowymi, które ograniczają obszar wolności gospodarczej i praw własności. W zgodzie z tym, rosyjscy przedsiębiorcy wskazują na nieadekwatną ochronę prawną jakie najważniejszą barierę dla swojej działalności. Dane te ilustruje Rysunek 2 poniżej.

Rysunek 2. Wskaźniki barier przedsiębiorczości w subiektywnej ocenie przedsiębiorców rosyjskich (2006)

Źródło: Ogólno-Rosyjska Pozarządowa Organizacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw (OPORA). Niższa pozycja w rankingu oznacza niższą ocenę w danej sferze przez przedsiębiorców rosyjskich

Jak dyskutowaliśmy powyżej, ogniwem łączącym instytucje i przedsiębiorczość jest sfera kognitywna potencjalnych przedsiębiorców. Ilustruje to Rysunek 3 poniżej, który pokazuje pozycję Rosji wobec innych krajów uwzględnionych w badaniach GEM.
Można od razu zauważyć, że tolerancja ryzyka jest w Rosji wysoka, i w tym wymiarze Rosja nie odbiega od innych krajów, które charakteryzują się znacznie wyższym poziomem przedsiębiorczości. Różnice na niekorzyść występują jednak zarówno w odniesieniu do samo-oceny własnych kwalifikacji jak i, co jeszcze ważniejsze, w odniesieniu do percepcji możliwości istniejących w otoczeniu. Potencjalnym przedsiębiorcom rosyjskim brakuje wiary w to, że ich indywidualne działania mogą przynieść znaczące efekty. Ich świat jest światem, w którym sukces ekonomiczny wyznaczany jest nie przez indywidualne działania lecz przez dostęp do gospodarczo-politycznych lokalnych i centralnych struktur władzy. To właśnie zniechęca do wchodzenia na rynek.

Rysunek 3. Czynniki kognitywne sprzyjające przedsiębiorczości, 2007 (GEM)

Źródło: Global Entrepreneurship Monitor

5. Podsumowanie
5.1 Kluczowe wnioski
W serii omawianych tu prac Winiecki wychodzi od teorii instytucjonalnej i pokazuje, że ‘instytucje wyższego rzędu’, a zatem instytucje ustrojowe, mają bardziej decydujące znaczenie dla rozwoju przedsiębiorczości niże bezpośrednie bariery biurokratyczne. W oparciu o to podejście, Winiecki wyjaśnia dlaczego w Europie Środkowej przedsiębiorczość ma się lepiej niż w Rosji, mimo że na poziomie szczegółowych regulacji nie można zidentyfikować wyraźnych różnic na korzyść tej pierwszej grupy krajów. Kluczowym elementem działającym na korzyść Europy Środkowej są ustrojowe ograniczenia nałożone na władzę wykonawczą, co w szczególności przynosi lepszą ochronę przed ryzykiem wywłaszczenia i skłania do inwestowania i przedsiębiorczości.
Ta ogólna pozytywna ocena nie powinna oczywiście skłaniać do samo-satysfakcji. W odniesieniu do Polski, Winiecki (2002, s.24) wskazuje na negatywną rolę praktyki ustawodawczej, zgodnie z którą nagminnie ustalane są ramowe przepisy, który przekazują w praktyce uprawnienia do tworzenia prawa administracji rządowej, która ustala przepisy wykonawcze, rostrzygające istotne kwestie poza kontrolą innych władz.
Innym kluczowym mankamentem ustrojowej ochrony praw własności w Polsce, na który wskazaliśmy w części 4 niniejszego opracowania jest niska wydajność systemu sądownictwa. Prawa własności i kontrakty, których egzekucja jest skomplikowana, kosztowna i czasochłonna nie są właściwie chronione.

5.2 Przyszłe badania?
Winiecki (2001) wskazuje również na terytorialny wymiar takiej konstytucji ustrojowej, która ogranicza arbitralne pole działania władzy wykonawczej. Federalizm i decentralizacja lokalna powodują, że ewolucja instytucjonalna jest łatwiejsza i większe jest prawdopodobieństwo dostosowań (reform), które zwiększają efektywność ekonomiczną przez zwiększanie zakresu swobodnej działalności gospodarczej. Działa tu również mechanizm konkurencji, który powoduje, że przepływy kapitału i ludzi tworzą presję na lepsze prawo. Przykładowo, w Polsce przedsiębiorcy rejestrują swą działalność tam gdzie poddana jest one mniej uciążliwej presji ze strony administracji, co z kolei tworzy nacisk na pro-efektywnościowe zmiany w praktyce administracyjnej i w lokalnych instytucjach.
Jak zauważa Winiecki (2001), ten sam mechanizm konkurencji i uczenia się od innych organizacji politycznych (tu: państw) może też działać w kontekście międzynarodowym, co pokazuje przykład Chin, które wprowadziły reformy rynkowe pod wpływem sukcesu ich bardziej rynkowo nastawionych sąsiadów w Azji Południowo-Wschodniej. Jednocześnie, siła oddziaływania tego mechanizmu zależy zarówno od stopnia otwartości danego kraju (całkowicie zamknięty system Korei Północnej czy Birmy jest słabo podatny na wpływy zewnętrzne) jak i od przepływu ludzi. Migracja jest sama w sobie dobrym wskaźnikiem postaw przedsiębiorczych i w tym kontekście, naturalny eksperyment jakim było otwarcie granic europejskich w roku 2004 dla przybyszów z Europy Środkowej jest ważnym nowym przedmiotem badań. Otwarte granice i niski koszt komunikacji powodują, że obecna fala migracji oznacza znacznie silniejszy ruch w obu kierunkach, niż było to w przeszłości. Polscy emigranci oddziaływują na przedsiębiorczość w kraju wielokierunkowo. Nawet pozostając na Zachodzie oddziaływują na wzorce zachowań w kraju, a bezpośredni kontakt z otoczeniem gospodarczym, w którym działalność gospodarcza nie jest przedmiotem arbitralnej i uciążliwej presji ze strony administracji rządowej tworzy presję na reformy instytucjonalne w Polsce. Ten nowy, poważny kanał interakcji między migracją, nieformalnymi regułami zachowań, przepływem idei i presją na pro-efektywnościową ewolucję instytucjonalną jest nowym ważnym otwierającym się przedmiotem badań. Można wyrazić nadzieję, że głos profesora Winieckiego, konsekwentnie wskazujący na związek wolności gospodarczej, przedsiębiorczości i rozwoju będzie ważnym elementem tej debaty.

Prace cytowane
Acemoglu D. i S. Johnson (2005), “Unbundling Institutions”, Journal of Political Economy, 113, 949-995.
Adachi, Y. (2006), “Corporate Control, Governance Practices and the State: The Case of Russia’s Yukos Oil Company”, w: T. Mickiewicz (ed.), Corporate Governance and Finance in Poland and Russia (Houndmills: Palgrave).
Ardagna, S. and A. Lusardi (2008) “Explaining International Differences in Entrepreneurship: the Role of Individual Characteristics and Regulatory Constraints”, NBER Working Paper, No. 14012.
Aidis, R. i T., Mickiewicz (2006) “Entrepreneurs, Expectations and Business Expansion: Lessons from Lithuania”, Europe-Asia Studies, 58(6), pp. 855-880.
Aidis, R., S. Estrin and T. Mickiewicz (2007) “Entrepreneurship in Emerging Markets: Which Institutions Matter?”, CSESCE Economics Working Paper No.81, UCL SSEES.
Aidis, R., S. Estrin i Mickiewicz, T. (2008) “Institutions and Entrepreneurship Development in Russia: A Comparative Perspective”, Journal of Business Venturing, 23, 656-672.
Balcerowicz, E., L. Balcerowicz i I. Hashi (ed.) (1999) Barriers to Entry and Growth of Private Companies in Poland, the Czech Republic, Hungary, Albania and Lithuania (Warsaw: Center for Social and Economic Research).
Bałtowski, M. i T. Mickiewicz (2009), Ład Korporacyjny i Prywatyzacja w Polsce. Ocena w Perspektywie Porównawczej (Warszawa: Ministerstwo Skarbu).
Beach W., Kane T. (2008), Index of Economic Freedom, Washington D.C, Heritage Foundation.
Buccellato, T. i T. Mickiewicz (2008), “Oil and Gas: a Blessing for Few Hydrocarbons and Within-Region Inequality in Russia”, CSESCE Working Paper No 80 (London: UCL).
De Soto, H. (2001), The Mystery of Capital (London: Black Swan).
De Tocqueville, A. (2005 [1835-1840]), O Demokracji w Ameryce (Warszawa: Fundacja Aletheia).
Di Tella, R. i R. MacCulloch (2007), “Why Doesn’t Capitalism Flow to Poor Countries?”, NBER Working Paper 13164, National Bureau of Economic Research, Washington.
Fukuyama, F. (1995), Zaufanie. Kapitał Społeczny a Droga do Dobrobytu (Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN).
Harper, D. (2003) “Foundations of Entrepreneurship and Economic Development” (Abingdon: Routledge).
Hayek, F. (2007 [1960]), Konstytucja Wolności (Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN).
Khanna T. i Palepu K. (1997), Why Focused Strategies May Be Wrong for Emerging Markets, Harvard Business Review, July-August, 41-51.
Korosteleva, J. i T. Mickiewicz (2008) “Finance and Entrepreneurial Entry”, CSESCE Working Paper No 96, Centre for the Study of Economic and Social Change in Europe, UCL.
Leontief, W. i F. Duchin (1983) Military Spending: Facts and Figures, Worldwide Implications and Future Outlook (New York: Oxford University Press).
Levine R. (2005), “Law, Endowments and Property Rights”, Journal of Economic Perspectives, 19, 61-88.
Mickiewicz, T. (2005) Economic Transition in Central Europe and the Commonwealth of Independent States (Houndmills: Palgrave).
Neuber, A. (1995) “Adapting the Economies of Eastern Europe: Behavioural and Institutional Aspects of Flexibility”, w: T.Killick (ed.) The Flexible Economy (London: Routledge).
North, D. (1990), Institutions, Institutional Change and Economic Performance (Cambridge: University of Cambridge).
Olson, M (1965), The Logic of Collective Action (Cambridge: University of Cambridge).
Olson, M. (2000), Power and Prosperity. Outgrowing Communist and Capitalist
Dictatorships (New York: Basic Books).
Sonin, K. (2003), Why the Rich May Favor Poor Protection of Property Rights, Journal of Comparative Economics, 31, 715-731.
Tanzi V. (1998), Corruption Around the World: Causes, Consequences, Scope and Cures, Staff Papers – International Monetary Fund, 45, 559-594.
Varese F. (2005), The Russian Mafia: Private Protection in a New Market Economy, Oxford, Oxford University Press.
Winiecki, J. (2000), “Crucial Relationship Between the Privatized Sector and the Generic Private Sector in Post-Communist Prizatisation. Determinants of Economic Performance”, Communist and Post-Communist Studies, 33, 505-515.
Winiecki, J. (2001),”Formal Rules, Informal Rules, and Economic Performance”, Acta Oeconomica, 51, 147-172.
Winiecki, J. (2002), “The Polish Generic Private Sector in Transition: Development and Characteristics”, Europe-Asia Studies, 54, 5-29.
Winiecki, J. (2003), “The Role of New, Entrepreneurial Private Sector in Transition and Economic Performance in Light of the Successes in Poland, the Czech Republic and Hungary”, Problems of Economic Transition, 45 (11), 6-38.
Winiecki, J. (2004), “Determinants of Catching Up or Falling Behind: Interaction of Formal and Informal Institutions”, Post-Communist Economies, 16, 137-152.


Pliki:
TMickiewicz[1].doc