Anna Wziątek-Kubiak - Konferencja Jubileuszowa
"Od awersji do innowacji do upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw"
Anna Wziątek-Kubiak
Od awersji do innowacji do upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw
Wstęp
Jednym z podstawowych problemów rozwoju gospodarki Polski w okresie transformacji systemowej było uruchomienie mechanizmu tworzenia i wdrażania innowacji. Znaczenie tego problemu wynika nie tylko z roli innowacji we współczesnej gospodarce ale także z antyinnowacyjnego dziedzictwa gospodarki planowej, który dotyczył wszystkich form innowacji. W warunkach gospodarki zamkniętej system bodźców zniechęcał nie tylko do innowacji ale także do imitacji (Winiecki, 2002, s. 14). Z jednej strony, przekładało się to na stabilizację czy spadek względnej jakości produktów i efektywności produkcji. Z drugiej, blokowało powstawanie korzystnych efektów zewnętrznych (także międzynarodowych) wiedzy, ważnego elementu upowszechniania się innowacji. Przy dużym sektorze dóbr wymienialnych (tradeable) niewielki więc mógł być sektor dóbr eksportowalnych (Winiecki, 2002, s. 67).
Liberalizacja gospodarki nie tylko odblokowała wpływ otoczenia międzynarodowego na gospodarkę polską ale pobudzała proinnowacyjne zachowania, a więc stwarzała warunki do eliminacji odziedziczonej awersji do innowacji. Badania empiryczne wskazują na szybki wzrost, zwłaszcza od 2002 upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw, mierzony udziałem przedsiębiorstw innowacyjnych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw. Innowacje stały się coraz ważniejszym elementem wzrostu gospodarczego Polski. Powstaje pytanie dlaczego w sytuacji stosunkowo niewielkich nakładów na badania naukowe i dalece niewielkich ich efektów sugerujących niewielki przyrost zakumulowanej wiedzy w Polsce szybko zwiększa się powszechność innowacji wśród polskich przedsiębiorstw. W 2006 r. w stosunku do lat 2002-2004 wskaźnik powszechności innowacji wśród polskich przemysłowych zwiększył się o blisko 50% i jest niewiele mniejszy od średniej dla UE-27. We wspomnianym okresie co drugie przedsiębiorstwo w Polsce wprowadzało innowacje. Nasuwa to pytanie o źródła wzrostu innowacyjności polskich przedsiębiorstw w warunkach malejącego udziału wydatków na badania naukowe i zakupu technologii nieuprzedmiotowionej w wydatkach na innowacje. Odpowiedź na to pytanie staje się celem opracowania. Zmierzamy w nim do pokazania czynników wzrostu innowacyjności polskich przemysłowych, w tym związanych z otwieraniem polskiej gospodarki. Zastanawiać się więc będziemy na ile umiędzynarodowienie polskiej gospodarki sprzyjało wzrostowi innowacyjności, zwłaszcza przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego.
Opracowanie składa się z czterech części. W pierwszej prezentujemy zróżnicowanie ujęcia czynników innowacji w literaturze i zwracamy się ku adekwatności tych ujęć do rzeczywistości krajów mających za sobą dziedzictwo gospodarki planowej. W części drugiej pokazując silny wzrost upowszechnienia innowacji wśród polskich przedsiębiorstw zastanawiamy się nad cechami ich modelu innowacji. W części trzeciej analizujemy krajowe: nieuprzedmiotowione i uprzedmiotowione czynniki innowacji polskich przedsiębiorstw. Wątek ten jest także rozwijany w części czwartej gdzie zastanawiamy się na ile umiędzynarodowienie polskiej gospodarki, zwłaszcza związane z napływem zagranicznych inwestycji bezpośrednich sprzyjało wzrostowi innowacyjności w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego. Opracowanie zamyka podsumowanie z przeprowadzonej analizy.
1. Zróżnicowanie podejścia do źródeł i modeli innowacji w literaturze
W opracowaniu koncentrujemy się na dwóch podejściach do innowacji traktowanych jako czynniki wzrostu gospodarczego. Są to teoria ewolucji oraz teoria endogenicznego wzrostu. Każde z tych ujęć koncentruje się na analizie nieco innych źródeł innowacji. Sprawia to, iż stanowią one ciekawe wyzwanie dla analizy źródeł innowacji krajów, które przeszły transformację systemową. Tym bardziej, iż jednym z głównych problemów wzrostu gospodarczego wspomnianych krajów jest pokonanie antyinnowacyjnego podejścia do praktycznie wszystkich elementów życia gospodarczego (Winiecki, 2002). Pokonanie tej postawy ma ważne znaczenie w procesach eliminacji luki rozwojowej polskiej gospodarki.
Teoria ewolucyjna jako rozwinięcie teorii neo-schumpeterowskiej koncentruje się na jakościowych zmianach w gospodarce, roli technologii i instytucji we wzroście. W ujęciu tym specyficzny i kumulatywny charakter wiedzy staje się przesłanką do powstawania kolejnych innowacji. Ogranicza to możliwości tworzenia wiedzy przez tych, którzy jej nie zakumulowali i powoduje zróżnicowanie się wpływu innowacji na możliwości wzrostu przedsiębiorstw. To zróżnicowanie wpływu ma miejsce zarówno w takim samym środowisku konkurencyjnym i technologicznym jak i w odmiennych warunkach czyli w obrębie danego kraju oraz między krajami. Innymi słowy w obrębie jednego kraju, nawet w takiej samej gałęzi przemysłu przedsiębiorstwa realizują odmienne strategie innowacji. Jedne z nich są pionierami innowacji a inne adaptują rozwijaną przez te pierwsze innowacje a więc są imitatorami.
Następstwem uznania roli technologii czy szerzej wiedzy w różnicowaniu się wzrostu przedsiębiorstw i krajów jest wprowadzenie podziału innowacji na dwa typy: radykalne (radical) i rozwijane (incremental). Te ostatnie rozszerzają zastosowanie innowacji radykalnych. Innowacje radykalne będąc swego rodzaju rewolucją technologiczną powodują otwieranie nowych możliwości rozwoju produkcji. Pociągają za sobą zasadnicze zmiany sprzężeń między podmiotami i zmiany strukturalne w gospodarce. Z kolei innowacje rozwijane (incremental) wiążą się przenikaniem, rozszerzaniem i upowszechnianiem innowacji radykalnych (Fabergerg, Verspagen 2001), tworzeniem nowych kombinacji technologii i umiejętności, które nie były dostrzegane przez twórców innowacji radykalnych. Służą też lepszemu wykorzystaniu istniejących zasobów wiedzy przez rozszerzenie, rozwinięcie jej zastosowań.
Wspomniany podział innowacji mając kluczowe znaczenie w teorii tworzenia i adaptacji innowacji wiąże się z odróżnieniem innowacji od imitacji a więc z podziałem podmiotów na innowatorów (innovators) i imitatorów (imitators). Pierwsi z wymienionych są pionierami wynalazków, ich twórcami i dostawcami. Zapoczątkowują więc innowacje radykalne i wnoszą pierwszy wkład do ich wykorzystania. Tworząc nowe lub wykorzystując istniejące - ale w jakościowo nowy sposób - możliwości produkcyjne wpływają na efektywność i konkurencyjność produkcji. Imitatorzy a kolei wykorzystując i adoptując innowacje radykalne (Massini et al., 2005) wnoszą do nich dodatkowe elementy, nieznane czy niedostrzegane przez pionierów innowacji. Przez prowadzenie nowych zmian także więc wpływają na efektywność i konkurencyjność produkcji. W obu przypadkach mamy do czynienia z postępem technologicznym przy czym każdy z nich koncentruje się na czymś innym. Innowatorzy koncentrują się na tworzeniu nowych produktów lub technologii by stworzyć nowe rynki lub przemysły. Z kolei imitatorzy dla utrzymania lub zwiększenia konkurencyjności działania asymilują stworzone produkty lub technologie do nowych potrzeb. Prowadzi to do zmiany struktury towarowej i podmiotowej rynków towarowych. Innowatorzy więc posiadają zdolności (potencjał) do tworzenia gdy imitatorzy – zdolności do absorbowania zmian. Absorbowanie zmian pobudza w przedsiębiorstwach kolejne zmiany, przykładowo – innowacje organizacyjne. Innowacje radykalne przyczyniają się do wzrostu różnic w poziomie rozwoju między przedsiębiorstwami. Imitacje przyczyniają się natomiast do erozji różnic w poziomie technologii i prowadzą do konwergencji między przedsiębiorstwami i krajami (Silverberg, Verspagen 1995). Opisany wyżej podział innowacji jest dalej rozwijany, przykładowo na liderów(udział wydatków na B&R w przychodach ze sprzedaży przekracza 1%), następców (followers) (odpowiednio do 1%), firmy tradycyjne (nie prowadzą B&R choć wprowadzają nowe produkty i procesy) i wreszcie firmy nieinnowacyjne (Avermaete et al.2004).
Kumulacyjny charakter innowacji implikuje unikalność (w porównaniu do innych przedsiębiorstw) zasobów wiedzy przedsiębiorstw, które jest trudno transferować poza przedsiębiorstwo a więc i upowszechniać. Można więc przechwycić tylko część zasobów wiedzy innowatorów. Zróżnicowanie zasobów wiedzy między przedsiębiorstwami i umiejętności jej wykorzystania w wygrywaniu walki konkurencyjnej, implikuje nieuchronność zróżnicowania strategii oraz efektów innowacji różnych przedsiębiorstw nawet w danym środowisku konkurencyjnym, przykładowo w danym kraju. To z kolei sugeruje wpływ sposobu nabywania i akumulacji wiedzy przez przedsiębiorstwa na zróżnicowanie ich strategii innowacji. Malerba (1992) wyróżnia trzy odmienne procesy nabywania wiedzy uczenia się, które prowadzą do akumulacji wiedzy przez przedsiębiorstwo. Są to:
• Uczenie się w trakcie prowadzenia przez przedsiębiorstwo badań naukowych i w oparciu o nie rozwiązywanie powstających problemów.
• Uczenie się w procesie nabywania doświadczeń w produkcji.
• Uczenie się w trakcie wykorzystania zewnętrznych źródeł wiedzy.
Malerba rozszerza więc krąg źródeł wiedzy akumulowanej przez przedsiębiorstwa. Imitatorom wskazuje drogę i daje nadzieję na eliminację luki technologicznej.
Taksonomia nabywania wiedzy Malerby nie tylko rozszerza rodzaj i krąg wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa. Wzmacnia też różnice między innowacjami i imitacjami a więc między przedsiębiorstwami innowacyjnymi i imitującymi. Nasuwa też nowe klasyfikacje działalności innowacyjnej i modeli innowacji przedsiębiorstw, przykładowo podział przedsiębiorstw na kumulatywne (cumulative) i niekumulatywne (Llerena, Oltra 2002) czy na modele Nauka, Technologia, Innowacje (Science, Technology and Innovation) oraz Wykonywanie, Użytkowanie i Interakcja (Doing, Using and Interacting) (Jensen et al. 2007). Źródłem akumulacji innowacji przedsiębiorstw kumulatywnych są prowadzone przez nie badania naukowe, gdy drugich – wiedza przejmowana od innych podmiotów: generowana przez państwowe instytuty naukowe i rozprzestrzeniająca się wskutek wewnątrz gałęziowych pozytywnych efektów zewnętrznych.
Przytoczone wyżej klasyfikacje modeli innowacji wg jej źródeł mają bezpośrednie odniesienie do nowych krajów członkowskich UE posiadających kilkudziesięcioletnie dziedzictwo swego rodzaju niechęci do innowacji. Taksonomie te bowiem prowadzą do umiejscowienia przedsiębiorstw krajów transformujących się wśród tych które częściej stosują niekumulatywny niż kumulatywny model innowacji.
Kraje transformujące nie miały możliwości akumulacji wiedzy na której są oparte innowacje. Będąc odizolowanymi od gospodarki światowej nie były odbiorcami efektów zewnętrznych wiedzy generowanej przez międzynarodowe otoczenie. Prowadzone badania, które teoretycznie mogły być zaczątkiem procesu akumulacji wiedzy oderwane były od realiów gospodarki rynkowej. Choć więc z jednej strony funkcjonował sektor badawczy to nie generował on wiedzy niezbędnej dla innowacji. Z drugiej strony, przedsiębiorstwa nie były zainteresowane wykorzystaniem wspomnianego typu wiedzy. Dziedzictwem gospodarki planowej było ubóstwo wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa co z kolei wyznaczył im rolę imitatorów.
Z drugiej strony, wiedza i innowacje w niewielkim stopniu mają charakter dóbr konkurencyjnych względem siebie bowiem w dużym mierze mają właściwości dóbr publicznych. Wykorzystanie wiedzy i innowacji przez jeden podmiot nie zamyka dostępu do nich dla innych podmiotów. Fakt, iż innowacje są niekonkurencyjnymi względem siebie sugeruje możliwość ich akumulacji przez inne podmioty, które nie są twórcami innowacji. Twórca innowacji nie może w pełni zawłaszczyć lub zinternalizować wiedzy. Procesom jej tworzenia i wdrożenia towarzyszy – jak pokazuje teoria endogenicznego wzrostu - rozpowszechnianie się, dyfuzja korzystnych efektów zewnętrznych wiedzy. Zakumulowana w przedsiębiorstwie wiedza rozprzestrzenia się, jest wykorzystywana przez inne podmioty, co prowadzi do podniesienia ich poziomu innowacyjności i towarzyszy zmianom w całej gospodarce. Powoduje to powstanie dodatnich różnic między społecznymi i prywatnymi stopami zwrotu z innowacji. Jednakże wykorzystanie dodatnich efektów zewnętrznych wiedzy, w tym także imitacja wymaga posiadania wiedzy a więc akumulacji kapitału ludzkiego. Niezbędna jest bowiem selekcja innowacji, przeprowadzenie oceny ich wartość oraz określenie możliwości i specyficznego - dla działalności prowadzonej przez przedsiębiorstwo - sposobu wykorzystania w produkcji.
Innowacje „przepływają” między twórcami i imitatorami w tym także między przedsiębiorstwami, przemysłami, regionami i krajami. Przepływ ten ma wymiar wewnątrz- i międzygałęziowy, krajowy i międzynarodowy. Może też przybrać postać pieniężną oraz postać wiedzy w „czystej” postaci. Jednakże skutki efektów zewnętrznych wiedzy, jej upowszechniania się mogą być dalece odmienne. Zależą one od:
• Kanałów przepływów innowacji (inwestycje, handel, przepływ siły roboczej).
• Zakresu powiązań między przedsiębiorstw ami, które wyznaczają zakres transferu innowacji (krajowe, międzynarodowe).
• Rodzajów powiązań (horyzontalne i wertykalne).
• Rodzajów innowacji (przykładowo, produktowe, procesowe).
Izolacja gospodarek pozbawia je ważnego źródła innowacji jakimi są międzynarodowe efekty zewnętrzne wiedzy. Obniża jej potencjał innowacyjności i obniża w dynamikę wzrostu. Jednakże skutki powiązań między podmiotami, które są ważnym kanałem transmisji wiedzy mogą być dalece odmienne w różnych gospodarkach . Istnienie efektów zewnętrznych wiedzy nie gwarantuje jej dodatniego wpływu na rozwój, bowiem ich internalizacja wymaga spełnienia określonych warunków – posiadania zdolności do absorpcji tej wiedzy a potem do jej rozwijania, czyli akumulowania.
2. Upowszechnienie się innowacji w polskich przedsiębiorstwach przemysłowych
Postawiony w tytule punktu problem upowszechniania się innowacji wśród ma bezpośrednie odniesienie do przełamywania odziedziczonego po okresie gospodarki planowej antyinowacyjnego nastawienia podmiotów w Polsce. Odzwierciedla więc dostosowanie się polskich przedsiębiorstw nie tylko do warunków gospodarki rynkowej ale także do zmian jakie mają miejsce w gospodarce światowej.
Wbudowana w mechanizm rozwoju gospodarki planowej awersja do innowacji (Winiecki, 2002) stanowiła jedno ze źródeł jej pogłębiającego się zacofania. Nasuwa się pytanie czy dziedzictwo to zostało usunięte lub zniwelowane w trakcie procesu transformacji systemowej i jakie były źródła zmian w tym zakresie. Jak więc powszechne są działania innowacyjne polskich przedsiębiorstw przemysłowych, czym się cechują i jakie są ich efekty? Czy wprowadzane innowacje miały głównie charakter produktowy czy też procesowy a więc jaką strategię wygrywania walki konkurencyjnej o rynek realizowały polskie przedsiębiorstwa? Czy była to strategia zróżnicowania produktów, a więc zdobywania nowych rynków, czy też obniżki kosztów produkcji umożliwiającą obniżkę lub zachowanie poziomu cen względnych i „obronę” udziałów rynkowych? Odpowiedź na te pytania przybliży wiedzę o zmianach w percepcji innowacji przez przedsiębiorstwa i ich wykorzystaniu w walce konkurencyjnej.
Koncentrujemy się na okresie 2000–2006, czyli spowolnienia i ponownego wzrostu polskiej gospodarki, gdy wydatki przedsiębiorstw na B&R wzrosły o ponad 38%. Jednakże wzrost ten był wyjątkowo nierównomierny w czasie (rys. 1). Ta nierównomierność odzwierciedla silną zależność możliwości finansowania innowacji od płynności finansowej przedsiębiorstw, a więc typową - nie tylko dla polskiej gospodarki - zależność aktywności innowacyjnej od przebiegu cyklu koniunkturalnego.
Wykres 1. Wydatki na innowacje przedsiębiorstw przemysłowych w latach 1998-2006 w mln PLN (ceny bieżące).
Źródło: GUS 2006, 2007.
W latach 1998-2006 wskaźnik upowszechnienia innowacji wśród przedsiębiorstw przemysłowych mierzony udziałem przedsiębiorstw innowacyjnych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw zwiększył się ponad dwukrotnie (tablica 1). W 2006 roku wskaźnik ten był zbliżony do unijnego poziomu. Jest to oczywiście bardzo silny wzrost upowszechnienia innowacji wśród przedsiębiorstw przemysłowych. Powstaje pytanie czy wzrost ten był oparty na innowacjach radykalnych czy też na innowacjach rozwijanych a więc na adaptacji i rozszerzeniu zastosowania innowacji (radykalnych) stworzonych przez innych.
Wzrost wskaźnika upowszechnienia innowacji był znacząco szybszy niż wzrost wydatków na innowacje. Implikuje to spadek i tak niewielkich wydatków na innowacje w przeliczeniu na jedno przedsiębiorstwo. Obniża to prawdopodobieństwo realizacji innowacji radykalnych. Wprowadzane przez przedsiębiorstwa innowacje mają głównie charakter imitacyjny o charakterze rozwijającym. Tym bardziej iż po drugie, wspomniany wzrost powszechności innowacji był dalece zróżnicowany między przedsiębiorstwami.
Tablica 1. Udział innowacyjnych* w ogólnej liczbie zatrudniających powyżej 9 osób (w %)
Lata
Ogółem 9-49 pracujących Powyżej 49 pracujących
Razem 50-249 pracujących Ponad 250 pracujących
1998-2002 Ogółem w tym 33,1 25,7 56,5
Przetwórstwo przemysłowe 17,1 10,1 33,7 26,2 58,3
2002-2004 Ogółem w tym 45,6 40,6 67,2
Przetwórstwo przemysłowe w tym 25,6 17,7 46,1 41,3 67,5
Własność zagraniczna 38,3 21,3 52,4 45,7 68,3
2004-2006 Ogółem , w tym 42,5 BD BD 37,4 65,5
Przedsiębiorstwa prywatne 41,7 BD BD 37 64
Własność zagraniczna 50,6 BD BD 43,2 67
Przemysł przetwórczy 42,6 BD BD 37,6 65,5
*) te które wprowadziły innowacje produktowe lub/i procesowe.
Źródło: GUS 2006, 2007.
W Polsce podobnie jak w innych krajach upowszechnienie działalności innowacyjnej wśród małych przedsiębiorstw jest zdecydowanie mniejsze niż wśród dużych przedsiębiorstw. Jednakże wspomniane różnice w Polsce są zdecydowanie większe niż w „starych” krajach unijnych. Niska innowacyjność małych przedsiębiorstw stanowi barierę ich wzrostu. Problem ten zasługuje na szczególną uwagę także ze względu na silne uzależnienie aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw od przebiegu koniunktury gospodarczej. Równocześnie podobnie jak w krajach mniej rozwiniętych przedsiębiorstwa z większościowym udziałem kapitału zagranicznego (dalej określane jako przedsiębiorstwa zagraniczne) częściej wprowadzają innowacje niż przedsiębiorstwa z większościowym udziałem kapitału krajowego (przedsiębiorstwa krajowe). Po części wynika to z tego, iż większość przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego są przedsiębiorstwami dużymi. Nie zmienia to faktu iż upowszechnienie to jest większa w przypadku zagranicznych niż krajowych (por. tablica 1).
Kolejna kwestia to częstotliwość wprowadzania przez polskie przedsiębiorstwa dwóch typów innowacji będących nośnikiem odmiennych form walki konkurencyjnej: innowacji procesowych i produktowych. Pierwsze z wymienionych powodując przesunięcie krzywej produkcji na zewnątrz korespondują z obniżeniem kosztów wytwarzanych produktów a zatem ze zwiększeniem wydajności pracy. Innowacje produktowe z kolei generują nową funkcję produkcji i stwarzają możliwości zróżnicowanie produktów. Powstawanie nowej funkcji produkcji oraz przesunięcie istniejącej na zewnątrz wpływa na wzrost gospodarczy przy czym mechanizm i zakresu tego wpływu może być odmienny. Innowacje produktowe odzwierciedlają działania na rzecz realizacji strategii zróżnicowania produktów a więc odchodzenie od konkurencji cenowej na rzecz konkurencji o nowe rynki zbytu i zwiększenie udziałów rynkowych. W przeciwieństwie do innowacji procesowych, które są uzależnione od modernizacji majątku trwałego i wzrostu stopy inwestycji, innowacje produktowe zależą od wydatków na B&R, akumulacji kapitału ludzkiego i pozytywnych efektów upowszechniania się wiedzy.
W latach 2002-2004 udział przedsiębiorstw które wprowadziły innowacje procesowe w ogólnej liczbie przedsiębiorstw był wyższy (wynosił 30,1%) niż tych, które wprowadziły innowacje produktowe (19,8%). Wydawać by się mogło iż polskie przedsiębiorstwa więcej uwagi poświęcają strategii konkurencji cenowej niż strategii zróżnicowania produktów. Warunkiem wprowadzenia nowych/ i ulepszonych produktów w kraju który odziedziczył przestarzały majątek trwały jest modernizacja istniejącego majątku. To wyjaśnia stosunkowo wysoki (ponad 50%) udział innowacji mieszanych (procesowo-produktowych) w działalności innowacyjnej polskich innowacyjnych. Choć większa część polskich niż unijnych przedsiębiorstw innowacyjnych obniżyło zużycie materiałów, energii oraz koszty pracy na jednostkę produktu to częstotliwość wprowadzenia innowacji produktowych w Polsce była znacznie większa niż innowacji procesowych. Więcej działających w Polsce przedsiębiorstw wprowadziło innowacje produktowe niż procesowe. W latach 2002-2004 aż 42% ogólnej liczby przedsiębiorstw innowacyjnych poprawiło jakość produktów, 38,7% - zwiększyło asortyment produktów a 29,8% zwiększyło udział w rynku lub weszło na nowe rynki. Mniejszą powszechność innowacji procesowych niż produktowych potwierdza rzadsze występowanie obniżki kosztów materiałów i energii (16% liczby innowacyjnych) na jednostkę produktu i obniżki kosztów pracy na jednostkę produktu (odpowiednio 17,7%) niż wprowadzenie innowacji produktowych. Dowodzi to zmiany strategii konkurencji polskich przedsiębiorstw innowacyjnych, odchodzenia od strategii utrzymywania udziałów rynkowych (przez obniżkę kosztów produkcji czyli zmniejszenie lub utrzymanie cen względnych) na rzecz zdobywania nowych rynków (przez różnicowanie produktów, poprawę ich jakości lub wprowadzania nowych wyrobów). Strategia innowacji coraz większej liczby polskich przedsiębiorstw koncentruje się na innowacjach produktowych. Innowacje procesowe zostały podporządkowane innowacjom produktowym.
Z drugiej strony choć te ostatnie są postawą realizacji strategii różnicowania produktów to generują znacznie mniejsze pozytywne efekty zewnętrzne niż innowacje procesowe. Skutki rozprzestrzeniania się innowacji produktowych w polskim ale także unijnym przemyśle dla wzrostu wydajności pracy były znacznie mniejsze niż innowacji procesowych a w niektórych gałęziach polskiego przemysłu nieco mniejsze niż w przemyśle starych krajów unijnych (Tomaszewicz i Swieczewska, 2007). Jednakże rozwijane innowacje produktowe przekładając się na wzrost jakości wytwarzanych i eksportowanych produktów i ich zróżnicowanie pobudzają wzrost produkcji i eksportu oraz wejście na istniejące rynki towarowe i wzrost udziałów rynkowych (Roper i Love, 2001). Prowadziło to do wzrostu nacisku konkurencyjnego polskich przedsiębiorstw na działające na tych rynkach podmioty i zmiany struktury podmiotowej tych rynków. Ponieważ wprowadzone innowacje produktowe nie miały charakteru radykalnego nie prowadziły do powstawania nowych rynków.
Skuteczność wprowadzania innowacji produktowych polskich przedsiębiorstw potwierdza:
• stosunkowo wysoki udział sprzedaży nowo wprowadzonych/i zmodernizowanych produktów w sprzedaży polskich przedsiębiorstw ogółem,
• wysoki udział nowych/ i zmodernizowanych towarów które pojawiły się po raz pierwszy na rynku w sprzedaży polskich przedsiębiorstw ogółem,
• szybki wzrost udziału wartości sprzedaży towarów których produkcję przedsiębiorstwa uruchomiły po raz pierwszy w danym roku w przychodach ze sprzedaży ogółem.
W ciągu 6 lat (od 1998 do 2006 roku) udział nowych i zmodernizowanych towarów w przychodach ze sprzedaży ogółem polskich przedsiębiorstw przemysłowych wzrósł z 16,4% do 20,2%. Był więc jednym z najwyższych w UE. Udział produktów nowo wprowadzonych przez przedsiębiorstwa polskie był zbliżony jest do średniej unijnej. Wyższy od średniej unijnej udział produktów zmodernizowanych w przychodach ze sprzedaży ogółem polskich przedsiębiorstw przemysłowych potwierdza przesunięcie w strategii innowacji polskich przedsiębiorstw – z akcentu na innowacje procesowe na rzecz koncentracji działań na innowacjach produktowych.
Zaskakująco niski, choć rosnący jest udział nowych i zmodernizowanych towarów w eksporcie (z 4,1% do 10,6%). Częściowo wynika to ze struktury towarowej polskiego eksportu w której stale ważny udział mają surowce. Jednakże tak niski wskaźnik nowości eksportu wskazuje na mniejszą choć szybko poprawiającą się zdolność polskich eksporterów do wchodzenia na nowe zagraniczne rynki towarowe przez modernizację wyprodukowanych i oferowanie nowych produktów. Powstaje więc pytanie czy poziom modernizacji wytwarzanych w Polsce produktów a więc ich poziom innowacyjności nie jest za niski by mógł być źródłem wzrostu popytu zagranicznych odbiorców? Czy więc to niska naukochłonność polskiej produkcji nie odzwierciedla się w niskim odnowieniu eksportu?
Udział produktów, które pojawiły się na rynku po raz pierwszy w przychodach ze sprzedaży polskich przedsiębiorstw był jak na unijne standardy wysoki. Przekroczył 8% a tylko 4 unijne kraje miały wyższy wskaźnik.
Podsumowując, co najmniej od 2002 roku w Polsce silnie zwiększyło się upowszechnienia innowacji bardziej jako czynnika ekspansji przedsiębiorstw na nowe rynki towarowe niż jako czynnika prowadzącego do utrzymania pozycji rynkowej. Przedsiębiorstwa nie tylko więc dokonały reorientacji sposobu myślenia o innowacjach ale wykorzystały je początkowo do utrzymania pozycji rynkowej a po 2002 roku – ekspansji na nowe rynki. Nie były jednak twórcą nowych rynków towarowych choć stosunkowo wiele nowych produktów pojawiło się po raz pierwszy na polskim rynku. Stale niski wskaźnik odnowienia eksportu przy tak wysokim upowszechnieniu innowacji stawia pytanie o poziom tych innowacji na tle światowym.
3. Krajowe źródła innowacji polskich przedsiębiorstw przemysłowych
Do krajowych źródeł innowacji zaliczamy te, które są finansowane przez przedsiębiorstwa przemysłowe oraz przez inne podmioty krajowe (prywatne i rządowe). Wyniki badań naukowych tych ostatnich podmiotów upowszechniane w postaci efektów zewnętrznych wiedzy mogą być wykorzystywane przez krajowe przedsiębiorstwa. Trudno jest jednak oddzielić krajowe od międzynarodowych źródła pozytywnych efektów zewnętrznych innowacji. Przykładowo badania w których wykorzystuje się tablice nakładów i wyników nie pozwalają na odróżnianie efektów zewnętrznych wiedzy zakumulowanej i promieniującej od przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego od tych promieniujących od przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego. Te pierwsze odzwierciedlają skutki umiędzynarodowienia polskiej gospodarki a więc międzynarodowe efekty zewnętrzne wiedzy. W pracy pomijamy też wpływ oddziaływania krajowych uwarunkowań instytucjonalnych i makroekonomicznych, szczegółowo zanalizowanych przez Gorodnichenko et al. (2007) dla sumy 27 tzw. krajów o wschodzących rynkach, w tym Polski.
W literaturze wśród wewnętrznych czynników innowacji kluczową rolę przyznaje się badaniom naukowym i kapitałowi ludzkiemu. Ich znaczenie wynika nie tylko z ich kreatywnego roli jako źródła innowacji ale także z roli we wchłanianiu wiedzy dostępnej poza przedsiębiorstwem a więc wchłanianiu pozytywnych efektów zewnętrznych wiedzy (spillovers). Podwójne oblicze badań naukowych (Cohen and Levinthal, 1992) oraz kapitału ludzkiego w procesie innowacji czyli jako źródła innowacji radykalnych i czynnika absorpcji innowacji rozwijanej nadaje im szczególną rolę nie tylko w procesie innowacji ale także w procesie imitacji. Wysokość i udział wydatków na B&R w dochodzie narodowym wskazuje którą - z podwójnego oblicza - rolę realizują B&R: twórczą (są źródłem innowacji radykalnych) czy – przez poprawę zdolności do absorpcji wiedzy - bardziej wspierającą imitacje.
Polska, na tle UE-27 wyróżnia się wyjątkowo niskim udziałem nakładów na B&R w dochodzie narodowym. W 2003r. wydatki brutto na B&R w Polsce stanowiły 0,56% dochodu narodowego. Były więc blisko 4 razy niższe niż średnia unijna . Równocześnie w Polsce odwrotnie niż w większości krajów UE wspominany udział się zmniejszał. Niski udział wydatków na badania naukowe w dochodzie narodowym Polski wynikał z niskiego zaangażowania się w B&R polskich przedsiębiorstw. W 2005r. ich wydatki stanowiły zaledwie 0,17% dochodu narodowego Polski czyli były ponad 6 razy niższe niż wynosiła średnia UE . Niski też był udział wydatków na badania w wydatkach budżetowych Polski . Natomiast stosunkowo wyższe było „nasycenie” pracownikami naukowymi (w przeliczeniu na 100 zatrudnionych). Wskaźnik ten wynosił 3,26 przy średniej UE-15 wynoszącej 5,68. Jednakże niewiele bo zaledwie 17% zatrudnionych w sektorze badawczym w Polsce pracowało w sektorze badawczym przedsiębiorstw (odpowiednio 47% w UE-27) co jest jednym z najniższych wskaźników w UE. Udział zatrudnionych w szkolnictwie wyższym w ogólnej liczbie osób zatrudnionych w sektorze badawczym w Polsce należał do najwyższego w UE . Porównanie udziału wydatków na badania naukowe w dochodzie narodowym z liczbą zatrudnionych w badaniach naukowych na 100 zatrudnionych w Polsce z tymi wskaźnikami dla UE-27 pokazuje niskie uzbrojenie miejsca pracy zatrudnionych w polskim sektorze badawczym. Wysoka pracochłonność polskiego sektora badawczego obniża możliwości tworzenia innowacji radykalnych i sprzyja bardziej adaptacyjnemu niż kreatywnemu charakterowi badania naukowych. Odzwierciedla się to w nienajlepszych wynikach badań naukowych przykładowo w postaci liczby patentów.
Zniekształcona struktura wydatków na badania naukowe w Polsce i wykonywanie przez państwo funkcji głównego sponsora tych badań jest typowe dla większości krajów transformujących się i słabo rozwiniętych. Problemem jest efektywne wykorzystanie finansowanych przez państwo badań oraz zatrudnionych w państwowym szkolnictwie wyższym pracowników naukowych, a więc zdolność państwowego sektora badawczego do wspierania działalności innowacyjnej i rozwiązywania ich problemów, a szerzej – korzyści zewnętrzne płynące z takich badań (knowledge spillovers).
Powiązania między szkolnictwem wyższym zatrudniającym większość pracowników naukowych w Polsce a przedsiębiorstwami produkcyjnymi jest w Polsce niewielkie. Szkolnictwo wyższe jest źródłem informacji przy podejmowaniu innowacji dla zaledwie 4,6% liczby innowacyjnych przedsiębiorstw przemysłowych. W latach 2000-2004 ilość umów o współpracy w zakresie innowacji przedsiębiorstw z uczelniami wyższymi była ponad 6 razy mniejsza iż liczba tego typu umów z dostawcami, klientami i konkurentami. większość przedsiębiorstw (80%) które wprowadziły innowacje produktowe i tych które wdrażały innowacje procesowe (67%) nie współpracowało z placówkami badawczymi. Nikłe powiązania między państwowym sektorem badawczym a przedsiębiorstwami implikują niewielki wpływ finansowanych przez państwo badań naukowych na innowacyjność przedsiębiorstw. To z kolei sugeruje iż realizowane w polskich przedsiębiorstwach badania naukowe służą przede wszystkim realizacji funkcji imitacyjnej a nie innowacyjnej.
Drugim czynnikiem który ma kluczowe znaczenie dla tworzenia i absorpcji wiedzy , a więc innowacji i imitacji, w tym innowacji typu rozwijanego (incremental) jest kapitał ludzki. Polska jest krajem dobrze wyposażonym w kapitał ludzki. Posiada jeden z najwyższych w UE odsetek ludności posiadającego średnie wykształcenie (80,8% przy średniej unijnej 64,6%) oraz liczbę młodzieży kończącej studia na poziomie uniwersyteckim. Wysoki (choć nieco niższy niż średnia unijna) jest wskaźnik edukacji na poziomie wyższym. Jakość zatrudnionej w Polsce siły roboczej a więc poziom kapitału ludzkiego poprawia zdolności do dostrzegania i absorbowania płynącej z zewnątrz wiedzy polskich przedsiębiorstw (zob. Kolasa, 2007). Skoro przedsiębiorstwa niewiele środków przeznaczają na szkolenie siły roboczej (tab. 2) to oznacza to iż zmiany w dostępności i jakości kapitału ludzkiego w Polsce wyznaczone są przez wydatki budżetowe oraz wydatki pracowników na edukację. Są więc ważnym kanałem tworzenia i przepływu innowacji, w tym zwiększania absorpcji innowacji przez przedsiębiorstwa.
Dane statystyczne wykorzystane w dalszej części pracy opierają się na unijnej metodzie statystycznego badania innowacji (tzw. Podręcznik Oslo) . Ogół wydatków na innowacje podzielono na kilka części. Są to tzw. wewnętrzne B&R (ponoszone przez przedsiębiorstwa), zakup technologii uprzedmiotowionych (budownictwo na cele działalności innowacyjnej oraz krajowe i importowane maszyny innowacyjne niezbędne do wdrożenia innowacji procesowych i produktowych), zakup innowacji nieuprzedmiotowionych (gotowej wiedzy w postaci dokumentacji i praw, w tym patentów, licencji i usług technicznych) a także szkolenie personelu związane z działalnością innowacyjną oraz marketing nowych i ulepszonych produktów.
W 2004 roku wydatki na innowacje przedsiębiorstw polskiego przemysłu przetwórczego stanowiły około 1,5% przychodów ze sprzedaży przedsiębiorstw ogólem. Odpowiadało to średniej unijnej . Jednakże struktura tych wydatków i tendencje jej zmian różniły się od unijnych. Udział wydatków na badania naukowe przemysłowych w ich łącznych nakładach na innowacje był mniejszy niż w większości krajów UE i bardzo silnie, bo o ponad 40% się zmniejszył (por. tablica 2). To z kolei sprawia iż upowszechnianie się wiedzy będącej efektem badań naukowych realizowanych za granicą ma silniejszy – niż badania prowadzone w Polsce - wpływ na wzrost wydajności pracy polskiej gospodarki . Nie jest to jednak sytuacja specyficzna tylko do Polski. Szacunki Chinkova (2006) wykonane dla nowych krajów członkowskich UE wskazują zdecydowanie silniejszy wpływ prowadzonych za granicą niż we wspomnianych krajach badań naukowych na wzrost wydajności. Jest to sytuacja odmienna niż ta jaka ma miejsce w gospodarce rozwiniętej .
Z drugiej jednak strony, badania naukowe prowadzone w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału krajowego sprzyjają wzrostowi przez nie absorpcji wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego. Jak pokazuje Kolasa (2007, s. 16) polskie przedsiębiorstwa przemysłowe które prowadzą badania naukowe a równocześnie zaopatrują działające w Polsce przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym w półprodukty (backward linkages) oraz te, które są odbiorcą wyprodukowanych przez przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym towarów (forward linkages) w większym stopniu internalizują technologię przepływającą od wspomnianych zagranicznych przedsiębiorstw niż przez pozostałe przedsiębiorstwa krajowe. Technologia i wiedza zakumulowana przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego jest zinternalizowana głównie w tych polskich przedsiębiorstwach, które posiadają zdolność do absorpcji innowacji, wyznaczonej przez B&R. Z drugiej jednak strony nakłady na badania naukowe oraz na wiedzę nieuprzedmiotowioną nie wspierały wchłaniania przez polskie przedsiębiorstwa poziomych (wewnątrz gałęziowych) dodatnich efektów zewnętrznych płynących z obecności w tej samej gałęzi przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego. Albo więc polskie przedsiębiorstwa działały w jakościowo odmiennym segmencie rynku niż przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego lub zbyt duża była luka technologiczna między nimi i orientacja rynkowa sprzedaży (rynek krajowy a zagraniczny).
Mimo iż wydatki polskich przedsiębiorstw na technologię niematerialną były relatywnie niewielkie (tablica 2) to liczba tych zakupów szybko się zwiększała. W latach 2000- 2004 liczba krajowych licencji zakupionych przez polskie przedsiębiorstwach przemysłowe wzrosła ponad czterokrotnie tj. silniej niż zakupionych licencji zagranicznych. Inwestowanie zarówno w badania naukowe jak i w zakup technologii niematerialnej jak dowodzi Kolasa (2007) ułatwiało przejmowanie przez krajowe przedsiębiorstwa wiedzy generowanej przez działające w Polsce przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego. Dotyczyło to zwłaszcza tych przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego, które były dostawcami półproduktów dla TNC oraz odbiorcami towarów od tych ostatnich.
Szybki wzrost zakupów nieuprzedmiotowionej technologii wspierał realizację strategii różnicowania produktów. W latach 2000-2004 udział produktów opartych na licencjach w sprzedaży przemysłu przetwórczego ogółem wzrósł z 9,5% do 11% a ich udział w eksporcie polskich wyrobów przemysłowych - z 7,2% do 11,8%. Wprowadzane innowacje wpływały więc na poprawę jakości eksportowanych towarów oraz dynamizowały eksport (por. szerzej Cavallaro, Mulino, 2008).
Tabela 2. Struktura wydatków na innowacje polskich przemysłowych w latach 2000 - 2006 (w %)
2000 2001 2002 2003 2004 2006
Badania naukowe i rozwojowe 12,8 10,2 9,3 11,1 7,5 9,2
Zakup technologii nieuprzedmiotowionych 2,4 1,9 3,0 4,8 2,8 2,0
Wydatki na budownictwo 22,4 26,1 20,1 15,6 23,2 22,8
Zakup krajowych i importowanych maszyn i urządzeń 54,0 54,8 64,8 63,3 59,8 58,8
W tym zakup importowanych maszyn i urządzeń 25,6 26,2 32,5 27,2 24,9 25,1
Szkolenia BD 0,7 0,2 0,2 0,3 0,3
Marketing 3,2 2,8 1,5 1,4 2,6 3,7
Źródło: Obliczono na podstawie danych GUS (2006, 2007).
Głównym nośnikiem innowacji polskiego przemysłu są inwestycje w nowe maszyny i urządzenia. Ich udział w łącznych wydatkach na innowacje wzrastał kosztem większości pozostałych elementów innowacji (tablica 2). Wartość oraz przyrosty zakupów technologii niematerialnych i materialnych ze źródeł krajowych były większe niż zakupów ze źródeł zagranicznych. Mogłoby to sugerować, że działania związane z innowacyjnością przedsiębiorstw polskiego przemysłu przetwórczego opierają się głównie na źródłach krajowych. Jednakże wspominana uwaga pomija skutki rozprzestrzeniania się wiedzy zakumulowanej w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego oraz zakumulowanej za granicą a rozprzestrzeniających się w Polsce za pośrednictwem handlu zagranicznego (Hegemejer, Kolasa 2008). Ich uwzględnienie zmienia obraz czynników innowacji polskich przedsiębiorstw przemysłowych.
Niewielki poziom i znaczący spadek wydatków na szkolenia pracowników w łącznych nakładach na innowacje przedsiębiorstw sugeruje iż albo polskie przedsiębiorstwa wysoko cenią sobie kwalifikacje siły roboczej albo że poziom wprowadzanej technologii nie jest zbyt wysoki.
4. Międzynarodowe źródła innowacji w Polsce
Międzynarodowe źródła innowacji są związane z liberalizacją zewnętrzną gospodarki polskiej, wyzwalającej nowe procesy i co ważniejsze - nowe możliwości towarzyszące międzynarodowemu przepływowi czynników produkcji i towarów. Fakt, iż zakumulowana wiedza jest nierównomiernie ulokowana między podmiotami w skali światowej oraz że wiedza ma w znacznej mierze charakter dobra publicznego umożliwia jej transfer i rozprzestrzenianie się także w skali międzynarodowej. To z kolei stwarza nowe możliwości rozwojowe dla krajów które posiadają i zwiększają zdolności do wchłaniania tej wiedzy.
Za główne międzynarodowymi kanały przepływu wiedzy uznaje się przepływ towarów i usług, siły roboczej oraz kapitału, głównie w postaci inwestycji bezpośrednich, a więc także działalność przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego. Ze względu na olbrzymi napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich do Polski po 1994 roku zastanawiać się będziemy czy umiędzynarodowienie polskiej gospodarki w postaci działalności przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego pobudzało wzrost jej innowacyjności oraz jakie były mechanizmy tego wpływu.
W literaturze wyodrębnia się kilka głównych kanałów rozprzestrzeniania zagranicznych innowacji będących efektem działania w danym kraju przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego. Są to:
1) Efekt naśladownictwa, imitacji przez krajowe przedsiębiorstw technologii, produktów, marketingu czy metod zarządzania. Przy bardzo dużej różnicy w poziomie szeroko rozumianej technologii między przedsiębiorstwami krajowymi i zagranicznymi efekt ten jest mniejszy niż w przypadku gdy różnice te nie są bardzo duże. W sytuacji braku luki technologicznej efekt ten jest niewielki lub nie występuje. W przypadku krajów transformujących się efekt ten miał szczególnie duże znaczenie w pierwszych latach otwierania gospodarki mimo iż luka technologiczna była większa niż po 2000 roku. Wynikało to z siły nacisku konkurencyjnego z udziałem kapitału zagranicznego przy jednak mniejszej - niż w większości krajów rozwijających się - luce technologicznej, wyższego poziomu kwalifikacji siły roboczej a także z większych możliwości kopiowania zagranicznej wiedzy (brak ustawodawstwa dotyczącego ochrony własności intelektualnej). Równocześnie, co ważniejsze wspomniany efekt naśladowania miał bardziej charakter kopiowania a znaczenie rzadziej – charakter innowacji rozwojowych (incremental).
2) Przesuwania wykwalifikowanej siły roboczej z przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego do krajowych. Dotyczy to także sytuacji gdy wcześniej zatrudnieni w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego korzystając z wiedzy i doświadczeń tam zdobytych otwierają własne przedsiębiorstwa. Oczywiście skutki przepływu siły roboczej są inne w przypadku odwrotnego kierunku przepływu siły roboczej, tj. z krajowych do tych z udziałem kapitału zagranicznego.
3) Zmiana powiązań kooperacyjnych między dostawcami i odbiorcami. Chodzi o zaopatrywanie się przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego u podmiotów krajowych, czyli stwarzanie przez pierwsze ze wspomnianych popytu na produkty krajowe jak i zaopatrywanie się przedsiębiorstw krajowych w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego. W pierwszym przypadku korporacje międzynarodowe działające w danym kraju mogą wspierać działania dostawców krajowych w zakresie poprawy jakości półproduktów, przykładowo przez wskazywanie na możliwości wprowadzenie innowacji, poprawę zarządzania. To z kolei przekłada się na wzrost popytu na krajowe produkty przez korporacje. Z upływem czasu także inni krajowi dostawcy półproduktów, przez efekt naśladownictwa mogą podejmować podobne działania. To z kolei zwiększyć może konkurencję między przedsiębiorstwami krajowymi w zakresie dostaw dla przedsiębiorstw zagranicznych działających w danym kraju ale i uruchamiać sprzedaż za granicą. Równocześnie krajowi odbiorcy półproduktów wytwarzanych przez krajowych dostawców mogą naśladować wspomniane proinnowacyjne działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego (zob. przykład polskiego przemysłu mleczarskiego, Dries i Swinnen, 2004). Oznacza to rozpowszechnianie się zakumulowanej przez zagraniczne przedsiębiorstwa wiedzy nie tylko na krajowych dostawców półproduktów ale także na krajowych producentów dóbr finalnych.
4) Eksport przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym działających w danym kraju jest kolejnym kanałem wpływu ich obecności na działalność przedsiębiorstw krajowych. Obok powstawania efektu naśladownictwa przedsiębiorstw krajowych do podejmowania eksportu aktywność eksportowa korporacji zagranicznych może umożliwić wykorzystanie przez przedsiębiorstwa krajowe kanałów zbytu zagranicznych korporacji. Obniża to koszty wejścia na zagraniczne rynki.
5) Wzrost nacisku konkurencyjnego stwarzającego bodźce dla krajowych przedsiębiorstw do zwiększenia efektywności działania, w tym uruchomienia pozacenowych instrumentów konkurencji. Z drugiej jednak strony, zagraniczne korporacje działające w danym kraju mogą przyczyniać się do spadku udziału w rynku przedsiębiorstw krajowych. To z kolei obniżyć może skalę ich działania i prowadzić do zwiększenia kosztów jednostkowych a więc pogorszenia konkurencyjności produkcji.
Powstaje pytanie jakie były kanały rozpowszechniania się wiedzy związane z działalnością w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego, jakie czynniki sprzyjały wspominanemu procesowi oraz jakie były ich skutki dla przedsiębiorstw krajowych i dla gospodarki. Jakie też były bariery procesy upowszechniania się międzynarodowej wiedzy wynikające ze wspomnianego działania?
Jak pokazują przeprowadzone badania nad krajami rozwijającymi się i krajami pokonującymi dziedzictwo gospodarki planowej wielkość, mechanizm i skutki rozprzestrzeniania się wiedzy wskutek działalności w danym kraju przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego są dalece zróżnicowane i zależą od wielu czynników. Są to, czynniki umiejscowionych po stronie korporacji zagranicznych jak i krajowych odbiorców tych efektów, warunków panujących w danym kraju (por. Gorodnichenko et al., 2007) rodzaju innowacji (przykładowo produktowe a procesowe), których efekty są transferowane i rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami.
Wpływ rozprzestrzeniania się wiedzy płynącej od przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego może być różny w zależności od po pierwsze, wielkości udziału kapitału zagranicznego w kapitale przedsiębiorstwa (własność większościowa, mniejszościowa, filie zagranicznych korporacji), sposobu wejścia przedsiębiorstw zagranicznych na dany rynek (prywatyzacja, przejęcia a połączenia, greenfield) oraz okresu działania przedsiębiorstw zagranicznych w danym kraju. Po drugie, kluczowe znaczenie dla rozpowszechniania się wspomnianego wpływu ma zdolność absorpcyjna krajowych przedsiębiorstw: zdolność do adaptacji płynącej z zewnątrz wiedzy i dostosowanie jej do własnych potrzeb. Internalizacji wiedzy tworzonej przez inne podmioty wymaga posiadania przez przedsiębiorstwo z udziałem kapitału krajowego kapitału ludzkiego oraz potencjału badawczego. Są one warunkiem przełożenia wiedzy zewnętrznej na wewnętrzną oraz jej wchłonięcie. Oznacza to ważne znaczenie wielkość luki technologicznej między dwoma analizowanymi grupami dla rozprzestrzeniania się wiedzy płynącej od z udziałem kapitału zagranicznego. Jeśli korzyści te rosną ze wzrostem wielkości wspominanej luki to jednak luka ta nie może być zbyt duża bowiem taka wielkość implikowałaby brak znaczenia zdolności absorpcyjnej we wchłanianiu wiedzy pochodzącej z zewnątrz. Po trzecie, istotne znaczenie mają cechy przedsiębiorstw krajowych, w tym posiadanie umiejętności działania na rynku zagranicznym. Krajowi eksporterzy nie tylko lepiej potrafią działać w warunkach nasilonej konkurencji ale także posiadają większe zdolność do wchłaniania zagranicznej wiedzy (Hagemejer i Kolasa 2008). Po czwarte, upowszechnienie się wiedzy płynącej od przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego zależy też od rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami krajowymi i zagranicznymi (dostawca półproduktów czy odbiorca półproduktów od korporacji, wewnątrz gałęziowe czy między gałęziowe), rodzaju innowacji (produktowe a procesowe) które generują korzyści zewnętrzne, przestrzeganie praw własności intelektualnej przez przedsiębiorstwa lokalne i wiele innych czynników. Wielorakość czynników które wpływają na skalę i efekty rozprzestrzeniania się wiedzy przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego utrudnia wyciąganie jednoznacznych wniosków z przeprowadzonych badań.
Badania nad międzynarodowymi korzyściami zewnętrznymi wiedzy towarzyszącymi napływowi ZIB do nowych krajów członkowskich, w tym także do Polski są dalece zróżnicowane. Dotyczy to zastosowanej metodologii badania, zakresu przedmiotowego (sektory gospodarki) i podmiotowego (ilość przedsiębiorstw, ich wielkość), rodzaju B&R (zakumulowane za granicą czy w kraju), rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami krajowymi i zagranicznymi (horyzontalne a wertykalne, powiązania wynikające z dostaw przedsiębiorstw krajowych dla przedsiębiorstw zagranicznych i dostaw przedsiębiorstw zagranicznych dla krajowych), form innowacji, okresu analizy, roli czynników krajowych w tym absorpcji, luki technologicznej i kwalifikacji siły roboczej oraz skutków wspomnianych powiązań (wydajność pracy, TPF, wzrost produkcji) .
Wyniki badań nad efektami upowszechniania się wiedzy płynącej z działalności przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego są też zróżnicowane w zależności od tego jaki kraj jest przedmiotem analizy oraz różnią się znacząco od wyników badań w krajach o rozwiniętej gospodarce rynkowej . Potwierdza to zróżnicowanie występowania i wpływu rozpowszechniania się zewnętrznych efektów wiedzy na gospodarkę w zależności od wyżej wspomnianych czynników, który oddziaływanie też zmienia się w czasie.
Badania nad efektami rozpowszechniania się wiedzy płynącej z działalności w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego znacznie częściej niż podobne badania nad gospodarką innych nowych krajów członkowskich UE wykazują pozytywne efekty rozpowszechniania się wspomnianej wiedzy. W polskim przemyśle znacznie częściej niż w przemyśle większości nowych krajów członkowskich posiadających dziedzictwo gospodarki planowej napływowi ZIB towarzyszyły pozytywny wpływ upowszechnia się wiedzy na wzrost wydajności pracy czy produkcji. Nieliczne są badania (por. Koning, 2001 i Zukowska-Gagelman, 2001) które wykazują negatywne skutki takich działań. Jednakże oba wspomniane badania dotyczą połowy lat 90tych, a więc początkowego okresu napływu BIZ do Polski..
Ewidentna jest zależność wyników badań od okresu analizy. Szacunki z lat 1994-1998 (Koning, 2001), czy lat 1994-1997 (Zukowska-Gagelmann, 2001) wykazywały negatywne skutki działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla przedsiębiorstw krajowych Polski działających w takich samych branżach przemysłu co firmy zagraniczne (tzw. powiązania horyzontalne). Innymi słowy oba wspomniane badania pokazują iż działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego przyczyniały się do „wypychania” z polskiego rynku przedsiębiorstw krajowych. Jednakże szacunki Damijan et al. (2003) dla podobnego co szacunki Koninga okresu nie potwierdzały wyników badań tego ostatniego. Damijan choć wykazywał brak poważniejszych dodatnich skutków horyzontalnego sposobu oddziaływania przedsiębiorstw zagranicznych na krajowe to jednocześnie nie znajduje efektów ujemnych. Wykazywał też iż we wspomnianym okresie zagraniczne inwestycje bezpośrednie były ważnym bezpośrednim kanałem transferu technologii do działających w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego (s.198).
Zupełnie inne są wyników szacunków obejmujących późniejszy okres czasu (po 1999 roku) oraz badania długookresowe obejmujące często 10-letni okres. Co ważniejsze niezależnie od stosowanej metodologii i zakresu badań wpływu upowszechnia się innowacji mających źródło w działalności przedsiębiorstw zagranicznych oraz wpływu powiązań między krajowymi i zagranicznymi przedsiębiorstwami ich wyniki dla okresu po 1999 roku nad są podobne a jakościowo odmienne od przeprowadzonych dla lat 90tych.
Szacunki Torlaka (2007) dla lat 1993-1999 uwzględniające regionalne efekty działań przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego pokazują iż w polskich regionach o silnym nasyceniu ZIB wpływ efektów zewnętrznych płynących z działalności przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla wzrostu wydajności pracy regionu jest znacznie silniejszy niż w regionach o małym nasyceniu ZIB. Fakt, iż w Polsce regiony o większym nasyceniu ZIB są bardziej rozwinięte nasuwa spostrzeżenie iż działające tam przedsiębiorstwa krajowe mogą posiadać większą zdolność absorpcyjną niż te działające w regionach słabiej rozwiniętych. Wskazuje to na ważne znaczenie zdolności do absorpcji innowacji przedsiębiorstw krajowych dla wchłaniania przez nie innowacji generowanych przez przedsiębiorstwa zagraniczne.
Zagraniczni partnerzy działającym w danym kraju są zainteresowani wzrostem wydajności pracy i jakości produktów dostarczanych przez krajowych dostawców oraz odbiorców. Przedsiębiorstwa zagraniczne nawiązując współpracę z krajowymi dostawcami często ją warunkują wprowadzeniem poprawy jakości produktów i wydajności pracy, a więc wprowadzeniem innowacji. Dostawom przedsiębiorstw krajowych dla zagranicznych towarzyszy więc przepływ innowacji drugich z wymienionych do pierwszych. Przyczynia się to do wzrostu innowacyjności produkcji w tym jakości wytwarzanych przez przedsiębiorstwa krajowe produktów. Badania (Gersl et al, 2007; Hagemajer i Kolasa, 2008; Kolasa 2007) pokazują iż dostawom półproduktów z polskich przedsiębiorstw do tych z udziałem kapitału zagranicznego towarzyszy upowszechnianie się pozytywnych efektów zewnętrznych zakumulowanej wiedzy z tych ostatnich do pierwszych. Wspomniane pozytywne efekty upowszechniania się wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego miały miejsce niezależnie od różnic w stosowanej metodologii i zakresu przeprowadzonych badań. Niezależnie też od tego czy badania obejmowały wyłącznie przemysł przetwórczy czy także inne przedsiębiorstwa niefinansowe, skutki powiązań były pozytywne dla krajowych przedsiębiorstw. Równocześnie także inni krajowi odbiorcy półproduktów wymuszali wprowadzenie innowacji przez ich dostawców (Dries i Swinnen, 2004).
Odmienne od prowadzonych dla lat 1994-1998 badań nad skutkami horyzontalnych efektów zewnętrznych czyli skutkami działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla działających w tej samej branży przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego są też wyniki badań prowadzonych dla okresu po 1999r. Te ostatnie badania (Gersl et al., 2007; Hagemajer i Kolasa, 2008; Bijsterbosch i Kolasa, 2009) pokazują iż wzrost wydajności pracy w przedsiębiorstwach krajowych miał miejsce gdy w tych samych branżach przemysłu działały oba rodzaje przedsiębiorstw. W takiej sytuacji miało miejsce upowszechnianie się wiedzy płynącej od przedsiębiorstw zagranicznych do krajowych, wzrost intensywności tego przepływu oraz dodatni wpływ na wzrost wydajności pracy przedsiębiorstw krajowych. Zmiana skutków wpływu wspomnianych powiązań jaka miała miejsce po 1999r. sugeruje poprawę zdolności do konkurowania przedsiębiorstw krajowych względem zagranicznych i towarzyszące temu zmniejszanie się luki technologicznej oraz poprawę zdolności absorpcyjnej przedsiębiorstw krajowych.
Jedynym typ powiązań którym nie towarzyszy rozpowszechnienie się wiedzy od przedsiębiorstw zagranicznych do krajowych i wzrost wydajności pracy tych ostatnich dotyczy powiązań w których krajowe przedsiębiorstwa są odbiorcami dostaw przedsiębiorstw zagranicznych (forward linkages).
Wnioski
Przyjęcie za teorią ewolucji, że wiedza ma charakter kumulacyjny oznacza iż warunkiem korzystania z niej jest jej posiadanie. Stanowi to istotny problem krajów słabiej rozwiniętych, w tym także nowych krajów członkowskich UE, które nie tylko odziedziczyły swego rodzaju awersję do innowacji ale także słabo rozwinięty i niedostosowany do warunków gospodarki rynkowej sektor badawczy. Przed krajami tymi, w tym także Polską stanął problem bodźców do inwestowania w innowacje, a więc pokonania antyinnowacyjnego dziedzictwa. Bodźce takie wyzwoliło otwarcie polskiej gospodarki, w tym włączenie się w międzynarodowe potoki towarowe, napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich i towarzyszące im upowszechnianie się zewnętrznych efektów wiedzy. Ich internalizacja przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału krajowego wymagała posiadania zdolności do absorpcji wiedzy, którą wyznaczają nie tylko prowadzenie badań naukowych- czynnika wewnętrznej akumulacji wiedzy ale także akumulacja kapitału ludzkiego.
Poprawa jakości siły roboczej oraz towarzyszące otwieraniu polskiej gospodarki jej umiędzynarodowienie, wyzwoliły nowe możliwości i bodźce do wdrażania innowacji. Wzrost dostępności w Polsce zewnętrznych efektów międzynarodowej wiedzy jako skutku umiędzynarodowienia gospodarki pobudzały działania przedsiębiorstw z kapitałem krajowym do zwiększenia zdolności absorpcyjnej, ułatwionej przez wzrost obfitości kapitału ludzkiego. Niewielkie nakłady na badania naukowe oraz ich powiązania z państwowym sektorem badawczy, wskazują iż badania te realizują głównie tylko jedną z dwóch możliwych funkcji, czyli rolę zwiększenia zdolności do absorpcji innowacji. W mniejszym stopniu spełniają funkcje twórcze będące warunkiem innowacji radykalnych, głównego czynnika tworzenia nowych rynków towarowych.
Działalność w Polsce z udziałem kapitału zagranicznego i szybko rozwijający się handel zagraniczny nasilały konkurencję na rynku krajowym oraz generując zewnętrzne efekty międzynarodowej wiedzy wymuszały na przedsiębiorstwach z kapitałem krajowym proinnowacyjne działania. Bardzo silny wzrost udziału nowych i zmodernizowanych produktów w produkcji przemysłowej odzwierciedlających się także w poprawie jakości wytwarzanych towarów i ich przesunięciu do wyższego segmentu rynku, wzrost znaczenia zróżnicowania produktów w ekspansji bardziej na rynkach międzynarodowych niż krajowym sugeruje, iż powstające i wdrażane innowacje miały charakter rozszerzający (incremental) wobec stworzonych i wdrażanych w krajach rozwiniętych innowacji radykalnych. Jeśli inspiracją do wdrażania tego typu innowacji była imitacja to powinna ona stanowić fazę przejściową od awersji do innowacji do upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw. Bez wzrostu nakładów na badania naukowe dalsze wysiłki na rzecz zwiększenia innowacyjności i towarzyszącej im zróżnicowaniu produktów będą dawały coraz mniejsze rynkowe efekty. Doceniając bardzo dynamiczny proces upowszechniania innowacji wśród polskich przedsiębiorstw nie należy tracić z pola widzenia konieczności przebudowy i rozwijania w przedsiębiorstwach sektora badawczego, co warunkuje powstawanie innowacji radykalnych i przyszłą ekspansję polskich firm na światowe rynki towarowe.
Bibliografia
Avermaete T., Viaene J., Morgan E.J., Pitts E., Crawford N., Mahon D. (2004) Determinants of product and process innovation in small food manufacturing firms, Trends in Food Science &Technology 15: 474-483;
Bijsterbosch, M., Kolasa M. (2009) FDI and productivity convergence in Central and Eastern Europe. An industry-level investigation, ECB, Working Paper series, nr 992, January;
Bitzer J., Geishecker I., Gorg H. (2007) Productivity spillovers through vertical linkages: Evidence from 17 OECD countries, Economic Letters 99: 328-331;
Cavallaro E., Mulino M. (2008) Vertical Innovation and Catching-up: Implications of EU Integration for CEECs-5, International Advanced Economic Research 14: 265-279
Chinkov, G. (2006) Research and Development Spillovers in Central and Eastern Europe, Transition Studies Review 13:339-355;
Cohen, W.M., Levinthal, D.A. (1998) Innovation and learning: the two faces of R&D, Economic Journal 99; 569-596;
Dries L., Swinnes J.F. (2004) Foreign Direct Investment, Vertical Integration, and Local Suppliers: Evidence from the Polish Dairy Sector, World Development:32, nr 9, 1525-1544;
Keller W. (2002) Trade and the transmission of Technology, Journal of Economic Growth 7: 5-24;
Kirbach M., Schmiedeberg C. (2006) Innovation and Export Performance. Adjustment and remaining differences in East and West Germany manufacturing
Knell, M., Majcen B., Rojec M. (2003) The role of FDI, R&D accumulation and trade in transferring technology to transition countries: evidence from przedsiębiorstw panel data for eight transition countries, Economic Systems 27: 189-204;
Cohen, W.M., Levinthal, D.A. (1989) Innovation and learning: The two faces of R&D, Economic Journal 99: 569-596;
Damijan, J., Knell M., Majcen M., Rojec B. (2003) The role of FDI, R&D accumulation and trade in transferring technology to transition countries: evidence from firms- panel data for eight transition countries, Economic System 27:189-204;
Fageberg, J., Verspagen B. (2001) Technology-gaps, innovation-diffusion and transformation: an evolutionary interpretation, Research Policy 31: 1291-1304;
Gersl, A., Rubene I., Zumer T. (2007) Foreign Direct Investment and Productivity Spillovers: Updated Evidence from Central and Eastern Europe, Czech National Bank Working Paper Series 8;
Gorodnichenko, Y., Svejnar J., Terrell, K. (2007) When Does FDI Have Positive Spillovers? Evidence from 17 Emerging Markets, CEPR Discussions Paper, no 6546;
GUS (2006) Działalność innowacyjna przemysłowych w latach 2002- 2004, Warszawa
GUS (2007) Nauka i technika w 2006 roku, Warszawa
Hagemejer, J., Kolasa M. (2008) Internationalization and economic performance of enterprises: evidence from firm -level data, MPRA Paper no. 8720, May: 1-27;
Jensen, M.B., Johnson B., Lorentz E., Lundvall B.A. (2007) Forms of knowledge and modes of innovation, Research Policy 36: 680-693;
Key Figures 2005, Towards a European Research Area, Science, Technology and Innovations, European Commission 2005, Brussels;
Kolasa, M. (2007) How does FDI inflow affect productivity of domestic firms? The role of horizontal and vertical spillovers, absorptive capacity and competition, National Bank of Poland Working Paper, nr 42: 1-32;
Kolasa, M. (2008) Productivity, innovation and convergence in Poland, Economics of Transition,16: 467-501;
Konings J. (2001) The Effects of Foreign Direct Investment on Domestic Firms: Evidence from Firms Level Data in Emerging Economies, Economics of Transition 9: 619-633;
Llerena, P., Oltra V. (2002) Diversity of innovative strategy as a source of technical performance, Structural Change and Economic Dynamics 13:179-201;
Lundval, B. A. (1988), Technology policy in the learning economy. (w:) Archibugi, D., Michie, J. (red.) Innovation System in a Global Economy, Cambridge University Press, Cambridge;
Malerba, F. (1992) Learning by firms and incremental technical change, Economic Journal 102: 845-859;
Massini, S., Lewin A.Y., Greve H.R. (2005) Innovation and imitators: Organizational reference groups and adoption of organizational routines, Research Policy 34: 1550-1569;
Mukoyama, T. (2002) Innovation, imitation and growth with cumulative technology, Journal of Monetary Economics 50, s. 361-380;
Nelson, R. (1968) A diffusion mo
Pliki:
AWK Winiecki.1.03.[1].doc
Anna Wziątek-Kubiak - prezentacja TEP. 19.05.09.ppt
DSC_0082.JPG
DSC_0090.JPG
Anna Wziątek-Kubiak
Od awersji do innowacji do upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw
Wstęp
Jednym z podstawowych problemów rozwoju gospodarki Polski w okresie transformacji systemowej było uruchomienie mechanizmu tworzenia i wdrażania innowacji. Znaczenie tego problemu wynika nie tylko z roli innowacji we współczesnej gospodarce ale także z antyinnowacyjnego dziedzictwa gospodarki planowej, który dotyczył wszystkich form innowacji. W warunkach gospodarki zamkniętej system bodźców zniechęcał nie tylko do innowacji ale także do imitacji (Winiecki, 2002, s. 14). Z jednej strony, przekładało się to na stabilizację czy spadek względnej jakości produktów i efektywności produkcji. Z drugiej, blokowało powstawanie korzystnych efektów zewnętrznych (także międzynarodowych) wiedzy, ważnego elementu upowszechniania się innowacji. Przy dużym sektorze dóbr wymienialnych (tradeable) niewielki więc mógł być sektor dóbr eksportowalnych (Winiecki, 2002, s. 67).
Liberalizacja gospodarki nie tylko odblokowała wpływ otoczenia międzynarodowego na gospodarkę polską ale pobudzała proinnowacyjne zachowania, a więc stwarzała warunki do eliminacji odziedziczonej awersji do innowacji. Badania empiryczne wskazują na szybki wzrost, zwłaszcza od 2002 upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw, mierzony udziałem przedsiębiorstw innowacyjnych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw. Innowacje stały się coraz ważniejszym elementem wzrostu gospodarczego Polski. Powstaje pytanie dlaczego w sytuacji stosunkowo niewielkich nakładów na badania naukowe i dalece niewielkich ich efektów sugerujących niewielki przyrost zakumulowanej wiedzy w Polsce szybko zwiększa się powszechność innowacji wśród polskich przedsiębiorstw. W 2006 r. w stosunku do lat 2002-2004 wskaźnik powszechności innowacji wśród polskich przemysłowych zwiększył się o blisko 50% i jest niewiele mniejszy od średniej dla UE-27. We wspomnianym okresie co drugie przedsiębiorstwo w Polsce wprowadzało innowacje. Nasuwa to pytanie o źródła wzrostu innowacyjności polskich przedsiębiorstw w warunkach malejącego udziału wydatków na badania naukowe i zakupu technologii nieuprzedmiotowionej w wydatkach na innowacje. Odpowiedź na to pytanie staje się celem opracowania. Zmierzamy w nim do pokazania czynników wzrostu innowacyjności polskich przemysłowych, w tym związanych z otwieraniem polskiej gospodarki. Zastanawiać się więc będziemy na ile umiędzynarodowienie polskiej gospodarki sprzyjało wzrostowi innowacyjności, zwłaszcza przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego.
Opracowanie składa się z czterech części. W pierwszej prezentujemy zróżnicowanie ujęcia czynników innowacji w literaturze i zwracamy się ku adekwatności tych ujęć do rzeczywistości krajów mających za sobą dziedzictwo gospodarki planowej. W części drugiej pokazując silny wzrost upowszechnienia innowacji wśród polskich przedsiębiorstw zastanawiamy się nad cechami ich modelu innowacji. W części trzeciej analizujemy krajowe: nieuprzedmiotowione i uprzedmiotowione czynniki innowacji polskich przedsiębiorstw. Wątek ten jest także rozwijany w części czwartej gdzie zastanawiamy się na ile umiędzynarodowienie polskiej gospodarki, zwłaszcza związane z napływem zagranicznych inwestycji bezpośrednich sprzyjało wzrostowi innowacyjności w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego. Opracowanie zamyka podsumowanie z przeprowadzonej analizy.
1. Zróżnicowanie podejścia do źródeł i modeli innowacji w literaturze
W opracowaniu koncentrujemy się na dwóch podejściach do innowacji traktowanych jako czynniki wzrostu gospodarczego. Są to teoria ewolucji oraz teoria endogenicznego wzrostu. Każde z tych ujęć koncentruje się na analizie nieco innych źródeł innowacji. Sprawia to, iż stanowią one ciekawe wyzwanie dla analizy źródeł innowacji krajów, które przeszły transformację systemową. Tym bardziej, iż jednym z głównych problemów wzrostu gospodarczego wspomnianych krajów jest pokonanie antyinnowacyjnego podejścia do praktycznie wszystkich elementów życia gospodarczego (Winiecki, 2002). Pokonanie tej postawy ma ważne znaczenie w procesach eliminacji luki rozwojowej polskiej gospodarki.
Teoria ewolucyjna jako rozwinięcie teorii neo-schumpeterowskiej koncentruje się na jakościowych zmianach w gospodarce, roli technologii i instytucji we wzroście. W ujęciu tym specyficzny i kumulatywny charakter wiedzy staje się przesłanką do powstawania kolejnych innowacji. Ogranicza to możliwości tworzenia wiedzy przez tych, którzy jej nie zakumulowali i powoduje zróżnicowanie się wpływu innowacji na możliwości wzrostu przedsiębiorstw. To zróżnicowanie wpływu ma miejsce zarówno w takim samym środowisku konkurencyjnym i technologicznym jak i w odmiennych warunkach czyli w obrębie danego kraju oraz między krajami. Innymi słowy w obrębie jednego kraju, nawet w takiej samej gałęzi przemysłu przedsiębiorstwa realizują odmienne strategie innowacji. Jedne z nich są pionierami innowacji a inne adaptują rozwijaną przez te pierwsze innowacje a więc są imitatorami.
Następstwem uznania roli technologii czy szerzej wiedzy w różnicowaniu się wzrostu przedsiębiorstw i krajów jest wprowadzenie podziału innowacji na dwa typy: radykalne (radical) i rozwijane (incremental). Te ostatnie rozszerzają zastosowanie innowacji radykalnych. Innowacje radykalne będąc swego rodzaju rewolucją technologiczną powodują otwieranie nowych możliwości rozwoju produkcji. Pociągają za sobą zasadnicze zmiany sprzężeń między podmiotami i zmiany strukturalne w gospodarce. Z kolei innowacje rozwijane (incremental) wiążą się przenikaniem, rozszerzaniem i upowszechnianiem innowacji radykalnych (Fabergerg, Verspagen 2001), tworzeniem nowych kombinacji technologii i umiejętności, które nie były dostrzegane przez twórców innowacji radykalnych. Służą też lepszemu wykorzystaniu istniejących zasobów wiedzy przez rozszerzenie, rozwinięcie jej zastosowań.
Wspomniany podział innowacji mając kluczowe znaczenie w teorii tworzenia i adaptacji innowacji wiąże się z odróżnieniem innowacji od imitacji a więc z podziałem podmiotów na innowatorów (innovators) i imitatorów (imitators). Pierwsi z wymienionych są pionierami wynalazków, ich twórcami i dostawcami. Zapoczątkowują więc innowacje radykalne i wnoszą pierwszy wkład do ich wykorzystania. Tworząc nowe lub wykorzystując istniejące - ale w jakościowo nowy sposób - możliwości produkcyjne wpływają na efektywność i konkurencyjność produkcji. Imitatorzy a kolei wykorzystując i adoptując innowacje radykalne (Massini et al., 2005) wnoszą do nich dodatkowe elementy, nieznane czy niedostrzegane przez pionierów innowacji. Przez prowadzenie nowych zmian także więc wpływają na efektywność i konkurencyjność produkcji. W obu przypadkach mamy do czynienia z postępem technologicznym przy czym każdy z nich koncentruje się na czymś innym. Innowatorzy koncentrują się na tworzeniu nowych produktów lub technologii by stworzyć nowe rynki lub przemysły. Z kolei imitatorzy dla utrzymania lub zwiększenia konkurencyjności działania asymilują stworzone produkty lub technologie do nowych potrzeb. Prowadzi to do zmiany struktury towarowej i podmiotowej rynków towarowych. Innowatorzy więc posiadają zdolności (potencjał) do tworzenia gdy imitatorzy – zdolności do absorbowania zmian. Absorbowanie zmian pobudza w przedsiębiorstwach kolejne zmiany, przykładowo – innowacje organizacyjne. Innowacje radykalne przyczyniają się do wzrostu różnic w poziomie rozwoju między przedsiębiorstwami. Imitacje przyczyniają się natomiast do erozji różnic w poziomie technologii i prowadzą do konwergencji między przedsiębiorstwami i krajami (Silverberg, Verspagen 1995). Opisany wyżej podział innowacji jest dalej rozwijany, przykładowo na liderów(udział wydatków na B&R w przychodach ze sprzedaży przekracza 1%), następców (followers) (odpowiednio do 1%), firmy tradycyjne (nie prowadzą B&R choć wprowadzają nowe produkty i procesy) i wreszcie firmy nieinnowacyjne (Avermaete et al.2004).
Kumulacyjny charakter innowacji implikuje unikalność (w porównaniu do innych przedsiębiorstw) zasobów wiedzy przedsiębiorstw, które jest trudno transferować poza przedsiębiorstwo a więc i upowszechniać. Można więc przechwycić tylko część zasobów wiedzy innowatorów. Zróżnicowanie zasobów wiedzy między przedsiębiorstwami i umiejętności jej wykorzystania w wygrywaniu walki konkurencyjnej, implikuje nieuchronność zróżnicowania strategii oraz efektów innowacji różnych przedsiębiorstw nawet w danym środowisku konkurencyjnym, przykładowo w danym kraju. To z kolei sugeruje wpływ sposobu nabywania i akumulacji wiedzy przez przedsiębiorstwa na zróżnicowanie ich strategii innowacji. Malerba (1992) wyróżnia trzy odmienne procesy nabywania wiedzy uczenia się, które prowadzą do akumulacji wiedzy przez przedsiębiorstwo. Są to:
• Uczenie się w trakcie prowadzenia przez przedsiębiorstwo badań naukowych i w oparciu o nie rozwiązywanie powstających problemów.
• Uczenie się w procesie nabywania doświadczeń w produkcji.
• Uczenie się w trakcie wykorzystania zewnętrznych źródeł wiedzy.
Malerba rozszerza więc krąg źródeł wiedzy akumulowanej przez przedsiębiorstwa. Imitatorom wskazuje drogę i daje nadzieję na eliminację luki technologicznej.
Taksonomia nabywania wiedzy Malerby nie tylko rozszerza rodzaj i krąg wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa. Wzmacnia też różnice między innowacjami i imitacjami a więc między przedsiębiorstwami innowacyjnymi i imitującymi. Nasuwa też nowe klasyfikacje działalności innowacyjnej i modeli innowacji przedsiębiorstw, przykładowo podział przedsiębiorstw na kumulatywne (cumulative) i niekumulatywne (Llerena, Oltra 2002) czy na modele Nauka, Technologia, Innowacje (Science, Technology and Innovation) oraz Wykonywanie, Użytkowanie i Interakcja (Doing, Using and Interacting) (Jensen et al. 2007). Źródłem akumulacji innowacji przedsiębiorstw kumulatywnych są prowadzone przez nie badania naukowe, gdy drugich – wiedza przejmowana od innych podmiotów: generowana przez państwowe instytuty naukowe i rozprzestrzeniająca się wskutek wewnątrz gałęziowych pozytywnych efektów zewnętrznych.
Przytoczone wyżej klasyfikacje modeli innowacji wg jej źródeł mają bezpośrednie odniesienie do nowych krajów członkowskich UE posiadających kilkudziesięcioletnie dziedzictwo swego rodzaju niechęci do innowacji. Taksonomie te bowiem prowadzą do umiejscowienia przedsiębiorstw krajów transformujących się wśród tych które częściej stosują niekumulatywny niż kumulatywny model innowacji.
Kraje transformujące nie miały możliwości akumulacji wiedzy na której są oparte innowacje. Będąc odizolowanymi od gospodarki światowej nie były odbiorcami efektów zewnętrznych wiedzy generowanej przez międzynarodowe otoczenie. Prowadzone badania, które teoretycznie mogły być zaczątkiem procesu akumulacji wiedzy oderwane były od realiów gospodarki rynkowej. Choć więc z jednej strony funkcjonował sektor badawczy to nie generował on wiedzy niezbędnej dla innowacji. Z drugiej strony, przedsiębiorstwa nie były zainteresowane wykorzystaniem wspomnianego typu wiedzy. Dziedzictwem gospodarki planowej było ubóstwo wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa co z kolei wyznaczył im rolę imitatorów.
Z drugiej strony, wiedza i innowacje w niewielkim stopniu mają charakter dóbr konkurencyjnych względem siebie bowiem w dużym mierze mają właściwości dóbr publicznych. Wykorzystanie wiedzy i innowacji przez jeden podmiot nie zamyka dostępu do nich dla innych podmiotów. Fakt, iż innowacje są niekonkurencyjnymi względem siebie sugeruje możliwość ich akumulacji przez inne podmioty, które nie są twórcami innowacji. Twórca innowacji nie może w pełni zawłaszczyć lub zinternalizować wiedzy. Procesom jej tworzenia i wdrożenia towarzyszy – jak pokazuje teoria endogenicznego wzrostu - rozpowszechnianie się, dyfuzja korzystnych efektów zewnętrznych wiedzy. Zakumulowana w przedsiębiorstwie wiedza rozprzestrzenia się, jest wykorzystywana przez inne podmioty, co prowadzi do podniesienia ich poziomu innowacyjności i towarzyszy zmianom w całej gospodarce. Powoduje to powstanie dodatnich różnic między społecznymi i prywatnymi stopami zwrotu z innowacji. Jednakże wykorzystanie dodatnich efektów zewnętrznych wiedzy, w tym także imitacja wymaga posiadania wiedzy a więc akumulacji kapitału ludzkiego. Niezbędna jest bowiem selekcja innowacji, przeprowadzenie oceny ich wartość oraz określenie możliwości i specyficznego - dla działalności prowadzonej przez przedsiębiorstwo - sposobu wykorzystania w produkcji.
Innowacje „przepływają” między twórcami i imitatorami w tym także między przedsiębiorstwami, przemysłami, regionami i krajami. Przepływ ten ma wymiar wewnątrz- i międzygałęziowy, krajowy i międzynarodowy. Może też przybrać postać pieniężną oraz postać wiedzy w „czystej” postaci. Jednakże skutki efektów zewnętrznych wiedzy, jej upowszechniania się mogą być dalece odmienne. Zależą one od:
• Kanałów przepływów innowacji (inwestycje, handel, przepływ siły roboczej).
• Zakresu powiązań między przedsiębiorstw ami, które wyznaczają zakres transferu innowacji (krajowe, międzynarodowe).
• Rodzajów powiązań (horyzontalne i wertykalne).
• Rodzajów innowacji (przykładowo, produktowe, procesowe).
Izolacja gospodarek pozbawia je ważnego źródła innowacji jakimi są międzynarodowe efekty zewnętrzne wiedzy. Obniża jej potencjał innowacyjności i obniża w dynamikę wzrostu. Jednakże skutki powiązań między podmiotami, które są ważnym kanałem transmisji wiedzy mogą być dalece odmienne w różnych gospodarkach . Istnienie efektów zewnętrznych wiedzy nie gwarantuje jej dodatniego wpływu na rozwój, bowiem ich internalizacja wymaga spełnienia określonych warunków – posiadania zdolności do absorpcji tej wiedzy a potem do jej rozwijania, czyli akumulowania.
2. Upowszechnienie się innowacji w polskich przedsiębiorstwach przemysłowych
Postawiony w tytule punktu problem upowszechniania się innowacji wśród ma bezpośrednie odniesienie do przełamywania odziedziczonego po okresie gospodarki planowej antyinowacyjnego nastawienia podmiotów w Polsce. Odzwierciedla więc dostosowanie się polskich przedsiębiorstw nie tylko do warunków gospodarki rynkowej ale także do zmian jakie mają miejsce w gospodarce światowej.
Wbudowana w mechanizm rozwoju gospodarki planowej awersja do innowacji (Winiecki, 2002) stanowiła jedno ze źródeł jej pogłębiającego się zacofania. Nasuwa się pytanie czy dziedzictwo to zostało usunięte lub zniwelowane w trakcie procesu transformacji systemowej i jakie były źródła zmian w tym zakresie. Jak więc powszechne są działania innowacyjne polskich przedsiębiorstw przemysłowych, czym się cechują i jakie są ich efekty? Czy wprowadzane innowacje miały głównie charakter produktowy czy też procesowy a więc jaką strategię wygrywania walki konkurencyjnej o rynek realizowały polskie przedsiębiorstwa? Czy była to strategia zróżnicowania produktów, a więc zdobywania nowych rynków, czy też obniżki kosztów produkcji umożliwiającą obniżkę lub zachowanie poziomu cen względnych i „obronę” udziałów rynkowych? Odpowiedź na te pytania przybliży wiedzę o zmianach w percepcji innowacji przez przedsiębiorstwa i ich wykorzystaniu w walce konkurencyjnej.
Koncentrujemy się na okresie 2000–2006, czyli spowolnienia i ponownego wzrostu polskiej gospodarki, gdy wydatki przedsiębiorstw na B&R wzrosły o ponad 38%. Jednakże wzrost ten był wyjątkowo nierównomierny w czasie (rys. 1). Ta nierównomierność odzwierciedla silną zależność możliwości finansowania innowacji od płynności finansowej przedsiębiorstw, a więc typową - nie tylko dla polskiej gospodarki - zależność aktywności innowacyjnej od przebiegu cyklu koniunkturalnego.
Wykres 1. Wydatki na innowacje przedsiębiorstw przemysłowych w latach 1998-2006 w mln PLN (ceny bieżące).
Źródło: GUS 2006, 2007.
W latach 1998-2006 wskaźnik upowszechnienia innowacji wśród przedsiębiorstw przemysłowych mierzony udziałem przedsiębiorstw innowacyjnych w ogólnej liczbie przedsiębiorstw zwiększył się ponad dwukrotnie (tablica 1). W 2006 roku wskaźnik ten był zbliżony do unijnego poziomu. Jest to oczywiście bardzo silny wzrost upowszechnienia innowacji wśród przedsiębiorstw przemysłowych. Powstaje pytanie czy wzrost ten był oparty na innowacjach radykalnych czy też na innowacjach rozwijanych a więc na adaptacji i rozszerzeniu zastosowania innowacji (radykalnych) stworzonych przez innych.
Wzrost wskaźnika upowszechnienia innowacji był znacząco szybszy niż wzrost wydatków na innowacje. Implikuje to spadek i tak niewielkich wydatków na innowacje w przeliczeniu na jedno przedsiębiorstwo. Obniża to prawdopodobieństwo realizacji innowacji radykalnych. Wprowadzane przez przedsiębiorstwa innowacje mają głównie charakter imitacyjny o charakterze rozwijającym. Tym bardziej iż po drugie, wspomniany wzrost powszechności innowacji był dalece zróżnicowany między przedsiębiorstwami.
Tablica 1. Udział innowacyjnych* w ogólnej liczbie zatrudniających powyżej 9 osób (w %)
Lata
Ogółem 9-49 pracujących Powyżej 49 pracujących
Razem 50-249 pracujących Ponad 250 pracujących
1998-2002 Ogółem w tym 33,1 25,7 56,5
Przetwórstwo przemysłowe 17,1 10,1 33,7 26,2 58,3
2002-2004 Ogółem w tym 45,6 40,6 67,2
Przetwórstwo przemysłowe w tym 25,6 17,7 46,1 41,3 67,5
Własność zagraniczna 38,3 21,3 52,4 45,7 68,3
2004-2006 Ogółem , w tym 42,5 BD BD 37,4 65,5
Przedsiębiorstwa prywatne 41,7 BD BD 37 64
Własność zagraniczna 50,6 BD BD 43,2 67
Przemysł przetwórczy 42,6 BD BD 37,6 65,5
*) te które wprowadziły innowacje produktowe lub/i procesowe.
Źródło: GUS 2006, 2007.
W Polsce podobnie jak w innych krajach upowszechnienie działalności innowacyjnej wśród małych przedsiębiorstw jest zdecydowanie mniejsze niż wśród dużych przedsiębiorstw. Jednakże wspomniane różnice w Polsce są zdecydowanie większe niż w „starych” krajach unijnych. Niska innowacyjność małych przedsiębiorstw stanowi barierę ich wzrostu. Problem ten zasługuje na szczególną uwagę także ze względu na silne uzależnienie aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw od przebiegu koniunktury gospodarczej. Równocześnie podobnie jak w krajach mniej rozwiniętych przedsiębiorstwa z większościowym udziałem kapitału zagranicznego (dalej określane jako przedsiębiorstwa zagraniczne) częściej wprowadzają innowacje niż przedsiębiorstwa z większościowym udziałem kapitału krajowego (przedsiębiorstwa krajowe). Po części wynika to z tego, iż większość przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego są przedsiębiorstwami dużymi. Nie zmienia to faktu iż upowszechnienie to jest większa w przypadku zagranicznych niż krajowych (por. tablica 1).
Kolejna kwestia to częstotliwość wprowadzania przez polskie przedsiębiorstwa dwóch typów innowacji będących nośnikiem odmiennych form walki konkurencyjnej: innowacji procesowych i produktowych. Pierwsze z wymienionych powodując przesunięcie krzywej produkcji na zewnątrz korespondują z obniżeniem kosztów wytwarzanych produktów a zatem ze zwiększeniem wydajności pracy. Innowacje produktowe z kolei generują nową funkcję produkcji i stwarzają możliwości zróżnicowanie produktów. Powstawanie nowej funkcji produkcji oraz przesunięcie istniejącej na zewnątrz wpływa na wzrost gospodarczy przy czym mechanizm i zakresu tego wpływu może być odmienny. Innowacje produktowe odzwierciedlają działania na rzecz realizacji strategii zróżnicowania produktów a więc odchodzenie od konkurencji cenowej na rzecz konkurencji o nowe rynki zbytu i zwiększenie udziałów rynkowych. W przeciwieństwie do innowacji procesowych, które są uzależnione od modernizacji majątku trwałego i wzrostu stopy inwestycji, innowacje produktowe zależą od wydatków na B&R, akumulacji kapitału ludzkiego i pozytywnych efektów upowszechniania się wiedzy.
W latach 2002-2004 udział przedsiębiorstw które wprowadziły innowacje procesowe w ogólnej liczbie przedsiębiorstw był wyższy (wynosił 30,1%) niż tych, które wprowadziły innowacje produktowe (19,8%). Wydawać by się mogło iż polskie przedsiębiorstwa więcej uwagi poświęcają strategii konkurencji cenowej niż strategii zróżnicowania produktów. Warunkiem wprowadzenia nowych/ i ulepszonych produktów w kraju który odziedziczył przestarzały majątek trwały jest modernizacja istniejącego majątku. To wyjaśnia stosunkowo wysoki (ponad 50%) udział innowacji mieszanych (procesowo-produktowych) w działalności innowacyjnej polskich innowacyjnych. Choć większa część polskich niż unijnych przedsiębiorstw innowacyjnych obniżyło zużycie materiałów, energii oraz koszty pracy na jednostkę produktu to częstotliwość wprowadzenia innowacji produktowych w Polsce była znacznie większa niż innowacji procesowych. Więcej działających w Polsce przedsiębiorstw wprowadziło innowacje produktowe niż procesowe. W latach 2002-2004 aż 42% ogólnej liczby przedsiębiorstw innowacyjnych poprawiło jakość produktów, 38,7% - zwiększyło asortyment produktów a 29,8% zwiększyło udział w rynku lub weszło na nowe rynki. Mniejszą powszechność innowacji procesowych niż produktowych potwierdza rzadsze występowanie obniżki kosztów materiałów i energii (16% liczby innowacyjnych) na jednostkę produktu i obniżki kosztów pracy na jednostkę produktu (odpowiednio 17,7%) niż wprowadzenie innowacji produktowych. Dowodzi to zmiany strategii konkurencji polskich przedsiębiorstw innowacyjnych, odchodzenia od strategii utrzymywania udziałów rynkowych (przez obniżkę kosztów produkcji czyli zmniejszenie lub utrzymanie cen względnych) na rzecz zdobywania nowych rynków (przez różnicowanie produktów, poprawę ich jakości lub wprowadzania nowych wyrobów). Strategia innowacji coraz większej liczby polskich przedsiębiorstw koncentruje się na innowacjach produktowych. Innowacje procesowe zostały podporządkowane innowacjom produktowym.
Z drugiej strony choć te ostatnie są postawą realizacji strategii różnicowania produktów to generują znacznie mniejsze pozytywne efekty zewnętrzne niż innowacje procesowe. Skutki rozprzestrzeniania się innowacji produktowych w polskim ale także unijnym przemyśle dla wzrostu wydajności pracy były znacznie mniejsze niż innowacji procesowych a w niektórych gałęziach polskiego przemysłu nieco mniejsze niż w przemyśle starych krajów unijnych (Tomaszewicz i Swieczewska, 2007). Jednakże rozwijane innowacje produktowe przekładając się na wzrost jakości wytwarzanych i eksportowanych produktów i ich zróżnicowanie pobudzają wzrost produkcji i eksportu oraz wejście na istniejące rynki towarowe i wzrost udziałów rynkowych (Roper i Love, 2001). Prowadziło to do wzrostu nacisku konkurencyjnego polskich przedsiębiorstw na działające na tych rynkach podmioty i zmiany struktury podmiotowej tych rynków. Ponieważ wprowadzone innowacje produktowe nie miały charakteru radykalnego nie prowadziły do powstawania nowych rynków.
Skuteczność wprowadzania innowacji produktowych polskich przedsiębiorstw potwierdza:
• stosunkowo wysoki udział sprzedaży nowo wprowadzonych/i zmodernizowanych produktów w sprzedaży polskich przedsiębiorstw ogółem,
• wysoki udział nowych/ i zmodernizowanych towarów które pojawiły się po raz pierwszy na rynku w sprzedaży polskich przedsiębiorstw ogółem,
• szybki wzrost udziału wartości sprzedaży towarów których produkcję przedsiębiorstwa uruchomiły po raz pierwszy w danym roku w przychodach ze sprzedaży ogółem.
W ciągu 6 lat (od 1998 do 2006 roku) udział nowych i zmodernizowanych towarów w przychodach ze sprzedaży ogółem polskich przedsiębiorstw przemysłowych wzrósł z 16,4% do 20,2%. Był więc jednym z najwyższych w UE. Udział produktów nowo wprowadzonych przez przedsiębiorstwa polskie był zbliżony jest do średniej unijnej. Wyższy od średniej unijnej udział produktów zmodernizowanych w przychodach ze sprzedaży ogółem polskich przedsiębiorstw przemysłowych potwierdza przesunięcie w strategii innowacji polskich przedsiębiorstw – z akcentu na innowacje procesowe na rzecz koncentracji działań na innowacjach produktowych.
Zaskakująco niski, choć rosnący jest udział nowych i zmodernizowanych towarów w eksporcie (z 4,1% do 10,6%). Częściowo wynika to ze struktury towarowej polskiego eksportu w której stale ważny udział mają surowce. Jednakże tak niski wskaźnik nowości eksportu wskazuje na mniejszą choć szybko poprawiającą się zdolność polskich eksporterów do wchodzenia na nowe zagraniczne rynki towarowe przez modernizację wyprodukowanych i oferowanie nowych produktów. Powstaje więc pytanie czy poziom modernizacji wytwarzanych w Polsce produktów a więc ich poziom innowacyjności nie jest za niski by mógł być źródłem wzrostu popytu zagranicznych odbiorców? Czy więc to niska naukochłonność polskiej produkcji nie odzwierciedla się w niskim odnowieniu eksportu?
Udział produktów, które pojawiły się na rynku po raz pierwszy w przychodach ze sprzedaży polskich przedsiębiorstw był jak na unijne standardy wysoki. Przekroczył 8% a tylko 4 unijne kraje miały wyższy wskaźnik.
Podsumowując, co najmniej od 2002 roku w Polsce silnie zwiększyło się upowszechnienia innowacji bardziej jako czynnika ekspansji przedsiębiorstw na nowe rynki towarowe niż jako czynnika prowadzącego do utrzymania pozycji rynkowej. Przedsiębiorstwa nie tylko więc dokonały reorientacji sposobu myślenia o innowacjach ale wykorzystały je początkowo do utrzymania pozycji rynkowej a po 2002 roku – ekspansji na nowe rynki. Nie były jednak twórcą nowych rynków towarowych choć stosunkowo wiele nowych produktów pojawiło się po raz pierwszy na polskim rynku. Stale niski wskaźnik odnowienia eksportu przy tak wysokim upowszechnieniu innowacji stawia pytanie o poziom tych innowacji na tle światowym.
3. Krajowe źródła innowacji polskich przedsiębiorstw przemysłowych
Do krajowych źródeł innowacji zaliczamy te, które są finansowane przez przedsiębiorstwa przemysłowe oraz przez inne podmioty krajowe (prywatne i rządowe). Wyniki badań naukowych tych ostatnich podmiotów upowszechniane w postaci efektów zewnętrznych wiedzy mogą być wykorzystywane przez krajowe przedsiębiorstwa. Trudno jest jednak oddzielić krajowe od międzynarodowych źródła pozytywnych efektów zewnętrznych innowacji. Przykładowo badania w których wykorzystuje się tablice nakładów i wyników nie pozwalają na odróżnianie efektów zewnętrznych wiedzy zakumulowanej i promieniującej od przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego od tych promieniujących od przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego. Te pierwsze odzwierciedlają skutki umiędzynarodowienia polskiej gospodarki a więc międzynarodowe efekty zewnętrzne wiedzy. W pracy pomijamy też wpływ oddziaływania krajowych uwarunkowań instytucjonalnych i makroekonomicznych, szczegółowo zanalizowanych przez Gorodnichenko et al. (2007) dla sumy 27 tzw. krajów o wschodzących rynkach, w tym Polski.
W literaturze wśród wewnętrznych czynników innowacji kluczową rolę przyznaje się badaniom naukowym i kapitałowi ludzkiemu. Ich znaczenie wynika nie tylko z ich kreatywnego roli jako źródła innowacji ale także z roli we wchłanianiu wiedzy dostępnej poza przedsiębiorstwem a więc wchłanianiu pozytywnych efektów zewnętrznych wiedzy (spillovers). Podwójne oblicze badań naukowych (Cohen and Levinthal, 1992) oraz kapitału ludzkiego w procesie innowacji czyli jako źródła innowacji radykalnych i czynnika absorpcji innowacji rozwijanej nadaje im szczególną rolę nie tylko w procesie innowacji ale także w procesie imitacji. Wysokość i udział wydatków na B&R w dochodzie narodowym wskazuje którą - z podwójnego oblicza - rolę realizują B&R: twórczą (są źródłem innowacji radykalnych) czy – przez poprawę zdolności do absorpcji wiedzy - bardziej wspierającą imitacje.
Polska, na tle UE-27 wyróżnia się wyjątkowo niskim udziałem nakładów na B&R w dochodzie narodowym. W 2003r. wydatki brutto na B&R w Polsce stanowiły 0,56% dochodu narodowego. Były więc blisko 4 razy niższe niż średnia unijna . Równocześnie w Polsce odwrotnie niż w większości krajów UE wspominany udział się zmniejszał. Niski udział wydatków na badania naukowe w dochodzie narodowym Polski wynikał z niskiego zaangażowania się w B&R polskich przedsiębiorstw. W 2005r. ich wydatki stanowiły zaledwie 0,17% dochodu narodowego Polski czyli były ponad 6 razy niższe niż wynosiła średnia UE . Niski też był udział wydatków na badania w wydatkach budżetowych Polski . Natomiast stosunkowo wyższe było „nasycenie” pracownikami naukowymi (w przeliczeniu na 100 zatrudnionych). Wskaźnik ten wynosił 3,26 przy średniej UE-15 wynoszącej 5,68. Jednakże niewiele bo zaledwie 17% zatrudnionych w sektorze badawczym w Polsce pracowało w sektorze badawczym przedsiębiorstw (odpowiednio 47% w UE-27) co jest jednym z najniższych wskaźników w UE. Udział zatrudnionych w szkolnictwie wyższym w ogólnej liczbie osób zatrudnionych w sektorze badawczym w Polsce należał do najwyższego w UE . Porównanie udziału wydatków na badania naukowe w dochodzie narodowym z liczbą zatrudnionych w badaniach naukowych na 100 zatrudnionych w Polsce z tymi wskaźnikami dla UE-27 pokazuje niskie uzbrojenie miejsca pracy zatrudnionych w polskim sektorze badawczym. Wysoka pracochłonność polskiego sektora badawczego obniża możliwości tworzenia innowacji radykalnych i sprzyja bardziej adaptacyjnemu niż kreatywnemu charakterowi badania naukowych. Odzwierciedla się to w nienajlepszych wynikach badań naukowych przykładowo w postaci liczby patentów.
Zniekształcona struktura wydatków na badania naukowe w Polsce i wykonywanie przez państwo funkcji głównego sponsora tych badań jest typowe dla większości krajów transformujących się i słabo rozwiniętych. Problemem jest efektywne wykorzystanie finansowanych przez państwo badań oraz zatrudnionych w państwowym szkolnictwie wyższym pracowników naukowych, a więc zdolność państwowego sektora badawczego do wspierania działalności innowacyjnej i rozwiązywania ich problemów, a szerzej – korzyści zewnętrzne płynące z takich badań (knowledge spillovers).
Powiązania między szkolnictwem wyższym zatrudniającym większość pracowników naukowych w Polsce a przedsiębiorstwami produkcyjnymi jest w Polsce niewielkie. Szkolnictwo wyższe jest źródłem informacji przy podejmowaniu innowacji dla zaledwie 4,6% liczby innowacyjnych przedsiębiorstw przemysłowych. W latach 2000-2004 ilość umów o współpracy w zakresie innowacji przedsiębiorstw z uczelniami wyższymi była ponad 6 razy mniejsza iż liczba tego typu umów z dostawcami, klientami i konkurentami. większość przedsiębiorstw (80%) które wprowadziły innowacje produktowe i tych które wdrażały innowacje procesowe (67%) nie współpracowało z placówkami badawczymi. Nikłe powiązania między państwowym sektorem badawczym a przedsiębiorstwami implikują niewielki wpływ finansowanych przez państwo badań naukowych na innowacyjność przedsiębiorstw. To z kolei sugeruje iż realizowane w polskich przedsiębiorstwach badania naukowe służą przede wszystkim realizacji funkcji imitacyjnej a nie innowacyjnej.
Drugim czynnikiem który ma kluczowe znaczenie dla tworzenia i absorpcji wiedzy , a więc innowacji i imitacji, w tym innowacji typu rozwijanego (incremental) jest kapitał ludzki. Polska jest krajem dobrze wyposażonym w kapitał ludzki. Posiada jeden z najwyższych w UE odsetek ludności posiadającego średnie wykształcenie (80,8% przy średniej unijnej 64,6%) oraz liczbę młodzieży kończącej studia na poziomie uniwersyteckim. Wysoki (choć nieco niższy niż średnia unijna) jest wskaźnik edukacji na poziomie wyższym. Jakość zatrudnionej w Polsce siły roboczej a więc poziom kapitału ludzkiego poprawia zdolności do dostrzegania i absorbowania płynącej z zewnątrz wiedzy polskich przedsiębiorstw (zob. Kolasa, 2007). Skoro przedsiębiorstwa niewiele środków przeznaczają na szkolenie siły roboczej (tab. 2) to oznacza to iż zmiany w dostępności i jakości kapitału ludzkiego w Polsce wyznaczone są przez wydatki budżetowe oraz wydatki pracowników na edukację. Są więc ważnym kanałem tworzenia i przepływu innowacji, w tym zwiększania absorpcji innowacji przez przedsiębiorstwa.
Dane statystyczne wykorzystane w dalszej części pracy opierają się na unijnej metodzie statystycznego badania innowacji (tzw. Podręcznik Oslo) . Ogół wydatków na innowacje podzielono na kilka części. Są to tzw. wewnętrzne B&R (ponoszone przez przedsiębiorstwa), zakup technologii uprzedmiotowionych (budownictwo na cele działalności innowacyjnej oraz krajowe i importowane maszyny innowacyjne niezbędne do wdrożenia innowacji procesowych i produktowych), zakup innowacji nieuprzedmiotowionych (gotowej wiedzy w postaci dokumentacji i praw, w tym patentów, licencji i usług technicznych) a także szkolenie personelu związane z działalnością innowacyjną oraz marketing nowych i ulepszonych produktów.
W 2004 roku wydatki na innowacje przedsiębiorstw polskiego przemysłu przetwórczego stanowiły około 1,5% przychodów ze sprzedaży przedsiębiorstw ogólem. Odpowiadało to średniej unijnej . Jednakże struktura tych wydatków i tendencje jej zmian różniły się od unijnych. Udział wydatków na badania naukowe przemysłowych w ich łącznych nakładach na innowacje był mniejszy niż w większości krajów UE i bardzo silnie, bo o ponad 40% się zmniejszył (por. tablica 2). To z kolei sprawia iż upowszechnianie się wiedzy będącej efektem badań naukowych realizowanych za granicą ma silniejszy – niż badania prowadzone w Polsce - wpływ na wzrost wydajności pracy polskiej gospodarki . Nie jest to jednak sytuacja specyficzna tylko do Polski. Szacunki Chinkova (2006) wykonane dla nowych krajów członkowskich UE wskazują zdecydowanie silniejszy wpływ prowadzonych za granicą niż we wspomnianych krajach badań naukowych na wzrost wydajności. Jest to sytuacja odmienna niż ta jaka ma miejsce w gospodarce rozwiniętej .
Z drugiej jednak strony, badania naukowe prowadzone w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału krajowego sprzyjają wzrostowi przez nie absorpcji wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego. Jak pokazuje Kolasa (2007, s. 16) polskie przedsiębiorstwa przemysłowe które prowadzą badania naukowe a równocześnie zaopatrują działające w Polsce przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym w półprodukty (backward linkages) oraz te, które są odbiorcą wyprodukowanych przez przedsiębiorstwa z kapitałem zagranicznym towarów (forward linkages) w większym stopniu internalizują technologię przepływającą od wspomnianych zagranicznych przedsiębiorstw niż przez pozostałe przedsiębiorstwa krajowe. Technologia i wiedza zakumulowana przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego jest zinternalizowana głównie w tych polskich przedsiębiorstwach, które posiadają zdolność do absorpcji innowacji, wyznaczonej przez B&R. Z drugiej jednak strony nakłady na badania naukowe oraz na wiedzę nieuprzedmiotowioną nie wspierały wchłaniania przez polskie przedsiębiorstwa poziomych (wewnątrz gałęziowych) dodatnich efektów zewnętrznych płynących z obecności w tej samej gałęzi przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego. Albo więc polskie przedsiębiorstwa działały w jakościowo odmiennym segmencie rynku niż przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego lub zbyt duża była luka technologiczna między nimi i orientacja rynkowa sprzedaży (rynek krajowy a zagraniczny).
Mimo iż wydatki polskich przedsiębiorstw na technologię niematerialną były relatywnie niewielkie (tablica 2) to liczba tych zakupów szybko się zwiększała. W latach 2000- 2004 liczba krajowych licencji zakupionych przez polskie przedsiębiorstwach przemysłowe wzrosła ponad czterokrotnie tj. silniej niż zakupionych licencji zagranicznych. Inwestowanie zarówno w badania naukowe jak i w zakup technologii niematerialnej jak dowodzi Kolasa (2007) ułatwiało przejmowanie przez krajowe przedsiębiorstwa wiedzy generowanej przez działające w Polsce przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego. Dotyczyło to zwłaszcza tych przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego, które były dostawcami półproduktów dla TNC oraz odbiorcami towarów od tych ostatnich.
Szybki wzrost zakupów nieuprzedmiotowionej technologii wspierał realizację strategii różnicowania produktów. W latach 2000-2004 udział produktów opartych na licencjach w sprzedaży przemysłu przetwórczego ogółem wzrósł z 9,5% do 11% a ich udział w eksporcie polskich wyrobów przemysłowych - z 7,2% do 11,8%. Wprowadzane innowacje wpływały więc na poprawę jakości eksportowanych towarów oraz dynamizowały eksport (por. szerzej Cavallaro, Mulino, 2008).
Tabela 2. Struktura wydatków na innowacje polskich przemysłowych w latach 2000 - 2006 (w %)
2000 2001 2002 2003 2004 2006
Badania naukowe i rozwojowe 12,8 10,2 9,3 11,1 7,5 9,2
Zakup technologii nieuprzedmiotowionych 2,4 1,9 3,0 4,8 2,8 2,0
Wydatki na budownictwo 22,4 26,1 20,1 15,6 23,2 22,8
Zakup krajowych i importowanych maszyn i urządzeń 54,0 54,8 64,8 63,3 59,8 58,8
W tym zakup importowanych maszyn i urządzeń 25,6 26,2 32,5 27,2 24,9 25,1
Szkolenia BD 0,7 0,2 0,2 0,3 0,3
Marketing 3,2 2,8 1,5 1,4 2,6 3,7
Źródło: Obliczono na podstawie danych GUS (2006, 2007).
Głównym nośnikiem innowacji polskiego przemysłu są inwestycje w nowe maszyny i urządzenia. Ich udział w łącznych wydatkach na innowacje wzrastał kosztem większości pozostałych elementów innowacji (tablica 2). Wartość oraz przyrosty zakupów technologii niematerialnych i materialnych ze źródeł krajowych były większe niż zakupów ze źródeł zagranicznych. Mogłoby to sugerować, że działania związane z innowacyjnością przedsiębiorstw polskiego przemysłu przetwórczego opierają się głównie na źródłach krajowych. Jednakże wspominana uwaga pomija skutki rozprzestrzeniania się wiedzy zakumulowanej w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego oraz zakumulowanej za granicą a rozprzestrzeniających się w Polsce za pośrednictwem handlu zagranicznego (Hegemejer, Kolasa 2008). Ich uwzględnienie zmienia obraz czynników innowacji polskich przedsiębiorstw przemysłowych.
Niewielki poziom i znaczący spadek wydatków na szkolenia pracowników w łącznych nakładach na innowacje przedsiębiorstw sugeruje iż albo polskie przedsiębiorstwa wysoko cenią sobie kwalifikacje siły roboczej albo że poziom wprowadzanej technologii nie jest zbyt wysoki.
4. Międzynarodowe źródła innowacji w Polsce
Międzynarodowe źródła innowacji są związane z liberalizacją zewnętrzną gospodarki polskiej, wyzwalającej nowe procesy i co ważniejsze - nowe możliwości towarzyszące międzynarodowemu przepływowi czynników produkcji i towarów. Fakt, iż zakumulowana wiedza jest nierównomiernie ulokowana między podmiotami w skali światowej oraz że wiedza ma w znacznej mierze charakter dobra publicznego umożliwia jej transfer i rozprzestrzenianie się także w skali międzynarodowej. To z kolei stwarza nowe możliwości rozwojowe dla krajów które posiadają i zwiększają zdolności do wchłaniania tej wiedzy.
Za główne międzynarodowymi kanały przepływu wiedzy uznaje się przepływ towarów i usług, siły roboczej oraz kapitału, głównie w postaci inwestycji bezpośrednich, a więc także działalność przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego. Ze względu na olbrzymi napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich do Polski po 1994 roku zastanawiać się będziemy czy umiędzynarodowienie polskiej gospodarki w postaci działalności przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego pobudzało wzrost jej innowacyjności oraz jakie były mechanizmy tego wpływu.
W literaturze wyodrębnia się kilka głównych kanałów rozprzestrzeniania zagranicznych innowacji będących efektem działania w danym kraju przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego. Są to:
1) Efekt naśladownictwa, imitacji przez krajowe przedsiębiorstw technologii, produktów, marketingu czy metod zarządzania. Przy bardzo dużej różnicy w poziomie szeroko rozumianej technologii między przedsiębiorstwami krajowymi i zagranicznymi efekt ten jest mniejszy niż w przypadku gdy różnice te nie są bardzo duże. W sytuacji braku luki technologicznej efekt ten jest niewielki lub nie występuje. W przypadku krajów transformujących się efekt ten miał szczególnie duże znaczenie w pierwszych latach otwierania gospodarki mimo iż luka technologiczna była większa niż po 2000 roku. Wynikało to z siły nacisku konkurencyjnego z udziałem kapitału zagranicznego przy jednak mniejszej - niż w większości krajów rozwijających się - luce technologicznej, wyższego poziomu kwalifikacji siły roboczej a także z większych możliwości kopiowania zagranicznej wiedzy (brak ustawodawstwa dotyczącego ochrony własności intelektualnej). Równocześnie, co ważniejsze wspomniany efekt naśladowania miał bardziej charakter kopiowania a znaczenie rzadziej – charakter innowacji rozwojowych (incremental).
2) Przesuwania wykwalifikowanej siły roboczej z przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego do krajowych. Dotyczy to także sytuacji gdy wcześniej zatrudnieni w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego korzystając z wiedzy i doświadczeń tam zdobytych otwierają własne przedsiębiorstwa. Oczywiście skutki przepływu siły roboczej są inne w przypadku odwrotnego kierunku przepływu siły roboczej, tj. z krajowych do tych z udziałem kapitału zagranicznego.
3) Zmiana powiązań kooperacyjnych między dostawcami i odbiorcami. Chodzi o zaopatrywanie się przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego u podmiotów krajowych, czyli stwarzanie przez pierwsze ze wspomnianych popytu na produkty krajowe jak i zaopatrywanie się przedsiębiorstw krajowych w przedsiębiorstwach z udziałem kapitału zagranicznego. W pierwszym przypadku korporacje międzynarodowe działające w danym kraju mogą wspierać działania dostawców krajowych w zakresie poprawy jakości półproduktów, przykładowo przez wskazywanie na możliwości wprowadzenie innowacji, poprawę zarządzania. To z kolei przekłada się na wzrost popytu na krajowe produkty przez korporacje. Z upływem czasu także inni krajowi dostawcy półproduktów, przez efekt naśladownictwa mogą podejmować podobne działania. To z kolei zwiększyć może konkurencję między przedsiębiorstwami krajowymi w zakresie dostaw dla przedsiębiorstw zagranicznych działających w danym kraju ale i uruchamiać sprzedaż za granicą. Równocześnie krajowi odbiorcy półproduktów wytwarzanych przez krajowych dostawców mogą naśladować wspomniane proinnowacyjne działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego (zob. przykład polskiego przemysłu mleczarskiego, Dries i Swinnen, 2004). Oznacza to rozpowszechnianie się zakumulowanej przez zagraniczne przedsiębiorstwa wiedzy nie tylko na krajowych dostawców półproduktów ale także na krajowych producentów dóbr finalnych.
4) Eksport przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym działających w danym kraju jest kolejnym kanałem wpływu ich obecności na działalność przedsiębiorstw krajowych. Obok powstawania efektu naśladownictwa przedsiębiorstw krajowych do podejmowania eksportu aktywność eksportowa korporacji zagranicznych może umożliwić wykorzystanie przez przedsiębiorstwa krajowe kanałów zbytu zagranicznych korporacji. Obniża to koszty wejścia na zagraniczne rynki.
5) Wzrost nacisku konkurencyjnego stwarzającego bodźce dla krajowych przedsiębiorstw do zwiększenia efektywności działania, w tym uruchomienia pozacenowych instrumentów konkurencji. Z drugiej jednak strony, zagraniczne korporacje działające w danym kraju mogą przyczyniać się do spadku udziału w rynku przedsiębiorstw krajowych. To z kolei obniżyć może skalę ich działania i prowadzić do zwiększenia kosztów jednostkowych a więc pogorszenia konkurencyjności produkcji.
Powstaje pytanie jakie były kanały rozpowszechniania się wiedzy związane z działalnością w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego, jakie czynniki sprzyjały wspominanemu procesowi oraz jakie były ich skutki dla przedsiębiorstw krajowych i dla gospodarki. Jakie też były bariery procesy upowszechniania się międzynarodowej wiedzy wynikające ze wspomnianego działania?
Jak pokazują przeprowadzone badania nad krajami rozwijającymi się i krajami pokonującymi dziedzictwo gospodarki planowej wielkość, mechanizm i skutki rozprzestrzeniania się wiedzy wskutek działalności w danym kraju przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego są dalece zróżnicowane i zależą od wielu czynników. Są to, czynniki umiejscowionych po stronie korporacji zagranicznych jak i krajowych odbiorców tych efektów, warunków panujących w danym kraju (por. Gorodnichenko et al., 2007) rodzaju innowacji (przykładowo produktowe a procesowe), których efekty są transferowane i rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami.
Wpływ rozprzestrzeniania się wiedzy płynącej od przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego może być różny w zależności od po pierwsze, wielkości udziału kapitału zagranicznego w kapitale przedsiębiorstwa (własność większościowa, mniejszościowa, filie zagranicznych korporacji), sposobu wejścia przedsiębiorstw zagranicznych na dany rynek (prywatyzacja, przejęcia a połączenia, greenfield) oraz okresu działania przedsiębiorstw zagranicznych w danym kraju. Po drugie, kluczowe znaczenie dla rozpowszechniania się wspomnianego wpływu ma zdolność absorpcyjna krajowych przedsiębiorstw: zdolność do adaptacji płynącej z zewnątrz wiedzy i dostosowanie jej do własnych potrzeb. Internalizacji wiedzy tworzonej przez inne podmioty wymaga posiadania przez przedsiębiorstwo z udziałem kapitału krajowego kapitału ludzkiego oraz potencjału badawczego. Są one warunkiem przełożenia wiedzy zewnętrznej na wewnętrzną oraz jej wchłonięcie. Oznacza to ważne znaczenie wielkość luki technologicznej między dwoma analizowanymi grupami dla rozprzestrzeniania się wiedzy płynącej od z udziałem kapitału zagranicznego. Jeśli korzyści te rosną ze wzrostem wielkości wspominanej luki to jednak luka ta nie może być zbyt duża bowiem taka wielkość implikowałaby brak znaczenia zdolności absorpcyjnej we wchłanianiu wiedzy pochodzącej z zewnątrz. Po trzecie, istotne znaczenie mają cechy przedsiębiorstw krajowych, w tym posiadanie umiejętności działania na rynku zagranicznym. Krajowi eksporterzy nie tylko lepiej potrafią działać w warunkach nasilonej konkurencji ale także posiadają większe zdolność do wchłaniania zagranicznej wiedzy (Hagemejer i Kolasa 2008). Po czwarte, upowszechnienie się wiedzy płynącej od przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego zależy też od rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami krajowymi i zagranicznymi (dostawca półproduktów czy odbiorca półproduktów od korporacji, wewnątrz gałęziowe czy między gałęziowe), rodzaju innowacji (produktowe a procesowe) które generują korzyści zewnętrzne, przestrzeganie praw własności intelektualnej przez przedsiębiorstwa lokalne i wiele innych czynników. Wielorakość czynników które wpływają na skalę i efekty rozprzestrzeniania się wiedzy przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego utrudnia wyciąganie jednoznacznych wniosków z przeprowadzonych badań.
Badania nad międzynarodowymi korzyściami zewnętrznymi wiedzy towarzyszącymi napływowi ZIB do nowych krajów członkowskich, w tym także do Polski są dalece zróżnicowane. Dotyczy to zastosowanej metodologii badania, zakresu przedmiotowego (sektory gospodarki) i podmiotowego (ilość przedsiębiorstw, ich wielkość), rodzaju B&R (zakumulowane za granicą czy w kraju), rodzaju powiązań między przedsiębiorstwami krajowymi i zagranicznymi (horyzontalne a wertykalne, powiązania wynikające z dostaw przedsiębiorstw krajowych dla przedsiębiorstw zagranicznych i dostaw przedsiębiorstw zagranicznych dla krajowych), form innowacji, okresu analizy, roli czynników krajowych w tym absorpcji, luki technologicznej i kwalifikacji siły roboczej oraz skutków wspomnianych powiązań (wydajność pracy, TPF, wzrost produkcji) .
Wyniki badań nad efektami upowszechniania się wiedzy płynącej z działalności przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego są też zróżnicowane w zależności od tego jaki kraj jest przedmiotem analizy oraz różnią się znacząco od wyników badań w krajach o rozwiniętej gospodarce rynkowej . Potwierdza to zróżnicowanie występowania i wpływu rozpowszechniania się zewnętrznych efektów wiedzy na gospodarkę w zależności od wyżej wspomnianych czynników, który oddziaływanie też zmienia się w czasie.
Badania nad efektami rozpowszechniania się wiedzy płynącej z działalności w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego znacznie częściej niż podobne badania nad gospodarką innych nowych krajów członkowskich UE wykazują pozytywne efekty rozpowszechniania się wspomnianej wiedzy. W polskim przemyśle znacznie częściej niż w przemyśle większości nowych krajów członkowskich posiadających dziedzictwo gospodarki planowej napływowi ZIB towarzyszyły pozytywny wpływ upowszechnia się wiedzy na wzrost wydajności pracy czy produkcji. Nieliczne są badania (por. Koning, 2001 i Zukowska-Gagelman, 2001) które wykazują negatywne skutki takich działań. Jednakże oba wspomniane badania dotyczą połowy lat 90tych, a więc początkowego okresu napływu BIZ do Polski..
Ewidentna jest zależność wyników badań od okresu analizy. Szacunki z lat 1994-1998 (Koning, 2001), czy lat 1994-1997 (Zukowska-Gagelmann, 2001) wykazywały negatywne skutki działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla przedsiębiorstw krajowych Polski działających w takich samych branżach przemysłu co firmy zagraniczne (tzw. powiązania horyzontalne). Innymi słowy oba wspomniane badania pokazują iż działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego przyczyniały się do „wypychania” z polskiego rynku przedsiębiorstw krajowych. Jednakże szacunki Damijan et al. (2003) dla podobnego co szacunki Koninga okresu nie potwierdzały wyników badań tego ostatniego. Damijan choć wykazywał brak poważniejszych dodatnich skutków horyzontalnego sposobu oddziaływania przedsiębiorstw zagranicznych na krajowe to jednocześnie nie znajduje efektów ujemnych. Wykazywał też iż we wspomnianym okresie zagraniczne inwestycje bezpośrednie były ważnym bezpośrednim kanałem transferu technologii do działających w Polsce przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego (s.198).
Zupełnie inne są wyników szacunków obejmujących późniejszy okres czasu (po 1999 roku) oraz badania długookresowe obejmujące często 10-letni okres. Co ważniejsze niezależnie od stosowanej metodologii i zakresu badań wpływu upowszechnia się innowacji mających źródło w działalności przedsiębiorstw zagranicznych oraz wpływu powiązań między krajowymi i zagranicznymi przedsiębiorstwami ich wyniki dla okresu po 1999 roku nad są podobne a jakościowo odmienne od przeprowadzonych dla lat 90tych.
Szacunki Torlaka (2007) dla lat 1993-1999 uwzględniające regionalne efekty działań przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego pokazują iż w polskich regionach o silnym nasyceniu ZIB wpływ efektów zewnętrznych płynących z działalności przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla wzrostu wydajności pracy regionu jest znacznie silniejszy niż w regionach o małym nasyceniu ZIB. Fakt, iż w Polsce regiony o większym nasyceniu ZIB są bardziej rozwinięte nasuwa spostrzeżenie iż działające tam przedsiębiorstwa krajowe mogą posiadać większą zdolność absorpcyjną niż te działające w regionach słabiej rozwiniętych. Wskazuje to na ważne znaczenie zdolności do absorpcji innowacji przedsiębiorstw krajowych dla wchłaniania przez nie innowacji generowanych przez przedsiębiorstwa zagraniczne.
Zagraniczni partnerzy działającym w danym kraju są zainteresowani wzrostem wydajności pracy i jakości produktów dostarczanych przez krajowych dostawców oraz odbiorców. Przedsiębiorstwa zagraniczne nawiązując współpracę z krajowymi dostawcami często ją warunkują wprowadzeniem poprawy jakości produktów i wydajności pracy, a więc wprowadzeniem innowacji. Dostawom przedsiębiorstw krajowych dla zagranicznych towarzyszy więc przepływ innowacji drugich z wymienionych do pierwszych. Przyczynia się to do wzrostu innowacyjności produkcji w tym jakości wytwarzanych przez przedsiębiorstwa krajowe produktów. Badania (Gersl et al, 2007; Hagemajer i Kolasa, 2008; Kolasa 2007) pokazują iż dostawom półproduktów z polskich przedsiębiorstw do tych z udziałem kapitału zagranicznego towarzyszy upowszechnianie się pozytywnych efektów zewnętrznych zakumulowanej wiedzy z tych ostatnich do pierwszych. Wspomniane pozytywne efekty upowszechniania się wiedzy zakumulowanej przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego miały miejsce niezależnie od różnic w stosowanej metodologii i zakresu przeprowadzonych badań. Niezależnie też od tego czy badania obejmowały wyłącznie przemysł przetwórczy czy także inne przedsiębiorstwa niefinansowe, skutki powiązań były pozytywne dla krajowych przedsiębiorstw. Równocześnie także inni krajowi odbiorcy półproduktów wymuszali wprowadzenie innowacji przez ich dostawców (Dries i Swinnen, 2004).
Odmienne od prowadzonych dla lat 1994-1998 badań nad skutkami horyzontalnych efektów zewnętrznych czyli skutkami działania przedsiębiorstw z udziałem kapitału zagranicznego dla działających w tej samej branży przedsiębiorstw z udziałem kapitału krajowego są też wyniki badań prowadzonych dla okresu po 1999r. Te ostatnie badania (Gersl et al., 2007; Hagemajer i Kolasa, 2008; Bijsterbosch i Kolasa, 2009) pokazują iż wzrost wydajności pracy w przedsiębiorstwach krajowych miał miejsce gdy w tych samych branżach przemysłu działały oba rodzaje przedsiębiorstw. W takiej sytuacji miało miejsce upowszechnianie się wiedzy płynącej od przedsiębiorstw zagranicznych do krajowych, wzrost intensywności tego przepływu oraz dodatni wpływ na wzrost wydajności pracy przedsiębiorstw krajowych. Zmiana skutków wpływu wspomnianych powiązań jaka miała miejsce po 1999r. sugeruje poprawę zdolności do konkurowania przedsiębiorstw krajowych względem zagranicznych i towarzyszące temu zmniejszanie się luki technologicznej oraz poprawę zdolności absorpcyjnej przedsiębiorstw krajowych.
Jedynym typ powiązań którym nie towarzyszy rozpowszechnienie się wiedzy od przedsiębiorstw zagranicznych do krajowych i wzrost wydajności pracy tych ostatnich dotyczy powiązań w których krajowe przedsiębiorstwa są odbiorcami dostaw przedsiębiorstw zagranicznych (forward linkages).
Wnioski
Przyjęcie za teorią ewolucji, że wiedza ma charakter kumulacyjny oznacza iż warunkiem korzystania z niej jest jej posiadanie. Stanowi to istotny problem krajów słabiej rozwiniętych, w tym także nowych krajów członkowskich UE, które nie tylko odziedziczyły swego rodzaju awersję do innowacji ale także słabo rozwinięty i niedostosowany do warunków gospodarki rynkowej sektor badawczy. Przed krajami tymi, w tym także Polską stanął problem bodźców do inwestowania w innowacje, a więc pokonania antyinnowacyjnego dziedzictwa. Bodźce takie wyzwoliło otwarcie polskiej gospodarki, w tym włączenie się w międzynarodowe potoki towarowe, napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich i towarzyszące im upowszechnianie się zewnętrznych efektów wiedzy. Ich internalizacja przez przedsiębiorstwa z udziałem kapitału krajowego wymagała posiadania zdolności do absorpcji wiedzy, którą wyznaczają nie tylko prowadzenie badań naukowych- czynnika wewnętrznej akumulacji wiedzy ale także akumulacja kapitału ludzkiego.
Poprawa jakości siły roboczej oraz towarzyszące otwieraniu polskiej gospodarki jej umiędzynarodowienie, wyzwoliły nowe możliwości i bodźce do wdrażania innowacji. Wzrost dostępności w Polsce zewnętrznych efektów międzynarodowej wiedzy jako skutku umiędzynarodowienia gospodarki pobudzały działania przedsiębiorstw z kapitałem krajowym do zwiększenia zdolności absorpcyjnej, ułatwionej przez wzrost obfitości kapitału ludzkiego. Niewielkie nakłady na badania naukowe oraz ich powiązania z państwowym sektorem badawczy, wskazują iż badania te realizują głównie tylko jedną z dwóch możliwych funkcji, czyli rolę zwiększenia zdolności do absorpcji innowacji. W mniejszym stopniu spełniają funkcje twórcze będące warunkiem innowacji radykalnych, głównego czynnika tworzenia nowych rynków towarowych.
Działalność w Polsce z udziałem kapitału zagranicznego i szybko rozwijający się handel zagraniczny nasilały konkurencję na rynku krajowym oraz generując zewnętrzne efekty międzynarodowej wiedzy wymuszały na przedsiębiorstwach z kapitałem krajowym proinnowacyjne działania. Bardzo silny wzrost udziału nowych i zmodernizowanych produktów w produkcji przemysłowej odzwierciedlających się także w poprawie jakości wytwarzanych towarów i ich przesunięciu do wyższego segmentu rynku, wzrost znaczenia zróżnicowania produktów w ekspansji bardziej na rynkach międzynarodowych niż krajowym sugeruje, iż powstające i wdrażane innowacje miały charakter rozszerzający (incremental) wobec stworzonych i wdrażanych w krajach rozwiniętych innowacji radykalnych. Jeśli inspiracją do wdrażania tego typu innowacji była imitacja to powinna ona stanowić fazę przejściową od awersji do innowacji do upowszechnienia się innowacji wśród polskich przedsiębiorstw. Bez wzrostu nakładów na badania naukowe dalsze wysiłki na rzecz zwiększenia innowacyjności i towarzyszącej im zróżnicowaniu produktów będą dawały coraz mniejsze rynkowe efekty. Doceniając bardzo dynamiczny proces upowszechniania innowacji wśród polskich przedsiębiorstw nie należy tracić z pola widzenia konieczności przebudowy i rozwijania w przedsiębiorstwach sektora badawczego, co warunkuje powstawanie innowacji radykalnych i przyszłą ekspansję polskich firm na światowe rynki towarowe.
Bibliografia
Avermaete T., Viaene J., Morgan E.J., Pitts E., Crawford N., Mahon D. (2004) Determinants of product and process innovation in small food manufacturing firms, Trends in Food Science &Technology 15: 474-483;
Bijsterbosch, M., Kolasa M. (2009) FDI and productivity convergence in Central and Eastern Europe. An industry-level investigation, ECB, Working Paper series, nr 992, January;
Bitzer J., Geishecker I., Gorg H. (2007) Productivity spillovers through vertical linkages: Evidence from 17 OECD countries, Economic Letters 99: 328-331;
Cavallaro E., Mulino M. (2008) Vertical Innovation and Catching-up: Implications of EU Integration for CEECs-5, International Advanced Economic Research 14: 265-279
Chinkov, G. (2006) Research and Development Spillovers in Central and Eastern Europe, Transition Studies Review 13:339-355;
Cohen, W.M., Levinthal, D.A. (1998) Innovation and learning: the two faces of R&D, Economic Journal 99; 569-596;
Dries L., Swinnes J.F. (2004) Foreign Direct Investment, Vertical Integration, and Local Suppliers: Evidence from the Polish Dairy Sector, World Development:32, nr 9, 1525-1544;
Keller W. (2002) Trade and the transmission of Technology, Journal of Economic Growth 7: 5-24;
Kirbach M., Schmiedeberg C. (2006) Innovation and Export Performance. Adjustment and remaining differences in East and West Germany manufacturing
Knell, M., Majcen B., Rojec M. (2003) The role of FDI, R&D accumulation and trade in transferring technology to transition countries: evidence from przedsiębiorstw panel data for eight transition countries, Economic Systems 27: 189-204;
Cohen, W.M., Levinthal, D.A. (1989) Innovation and learning: The two faces of R&D, Economic Journal 99: 569-596;
Damijan, J., Knell M., Majcen M., Rojec B. (2003) The role of FDI, R&D accumulation and trade in transferring technology to transition countries: evidence from firms- panel data for eight transition countries, Economic System 27:189-204;
Fageberg, J., Verspagen B. (2001) Technology-gaps, innovation-diffusion and transformation: an evolutionary interpretation, Research Policy 31: 1291-1304;
Gersl, A., Rubene I., Zumer T. (2007) Foreign Direct Investment and Productivity Spillovers: Updated Evidence from Central and Eastern Europe, Czech National Bank Working Paper Series 8;
Gorodnichenko, Y., Svejnar J., Terrell, K. (2007) When Does FDI Have Positive Spillovers? Evidence from 17 Emerging Markets, CEPR Discussions Paper, no 6546;
GUS (2006) Działalność innowacyjna przemysłowych w latach 2002- 2004, Warszawa
GUS (2007) Nauka i technika w 2006 roku, Warszawa
Hagemejer, J., Kolasa M. (2008) Internationalization and economic performance of enterprises: evidence from firm -level data, MPRA Paper no. 8720, May: 1-27;
Jensen, M.B., Johnson B., Lorentz E., Lundvall B.A. (2007) Forms of knowledge and modes of innovation, Research Policy 36: 680-693;
Key Figures 2005, Towards a European Research Area, Science, Technology and Innovations, European Commission 2005, Brussels;
Kolasa, M. (2007) How does FDI inflow affect productivity of domestic firms? The role of horizontal and vertical spillovers, absorptive capacity and competition, National Bank of Poland Working Paper, nr 42: 1-32;
Kolasa, M. (2008) Productivity, innovation and convergence in Poland, Economics of Transition,16: 467-501;
Konings J. (2001) The Effects of Foreign Direct Investment on Domestic Firms: Evidence from Firms Level Data in Emerging Economies, Economics of Transition 9: 619-633;
Llerena, P., Oltra V. (2002) Diversity of innovative strategy as a source of technical performance, Structural Change and Economic Dynamics 13:179-201;
Lundval, B. A. (1988), Technology policy in the learning economy. (w:) Archibugi, D., Michie, J. (red.) Innovation System in a Global Economy, Cambridge University Press, Cambridge;
Malerba, F. (1992) Learning by firms and incremental technical change, Economic Journal 102: 845-859;
Massini, S., Lewin A.Y., Greve H.R. (2005) Innovation and imitators: Organizational reference groups and adoption of organizational routines, Research Policy 34: 1550-1569;
Mukoyama, T. (2002) Innovation, imitation and growth with cumulative technology, Journal of Monetary Economics 50, s. 361-380;
Nelson, R. (1968) A diffusion mo
Pliki:
AWK Winiecki.1.03.[1].doc
Anna Wziątek-Kubiak - prezentacja TEP. 19.05.09.ppt
DSC_0082.JPG
DSC_0090.JPG
.jpg){kind=logo}
